Sözlük
Rehberlerde geçen terimlerin kısa tanımları: 25(OH)D, ferritin, RCT, meta-analiz, güven aralığı, RDA, UL, KÜB, yarı ömür ve daha fazlası.
Sözlük, rehberlerde geçen teknik terimlerin kısa ve kaynaklı tanımlarını içerir: 25(OH)D, ferritin, biyoyararlanım, RCT, meta-analiz, güven aralığı, mutlak ve göreli risk, vekil sonlanım, RDA, UL, BRD, KÜB, yarı ömür, otofaji, healthspan ve takviye edici gıda gibi kavramlar.
Her tanım birkaç cümledir ve terimin sık yanlış anlaşılan yönünü belirtir; örneğin ferritin yüksekliğinin tek başına demir fazlası göstermediği ya da yarı ömrün etkinin büyüklüğünü anlatmadığı gibi. Daha uzun açıklama gereken kavramlar Temel Bilgiler bölümündeki rehberlere bağlanır.
Terimler alfabetik sıralıdır. Rehber metinlerinde geçen bir terimi anlamadığınızda buraya dönebilir, ilgili rehbere tek tıkla geri gidebilirsiniz. Yeni terimler, rehberlerde ilk kez kullanıldıkça eklenir; bir terimin eksik ya da yanlış olduğunu düşünüyorsanız düzeltmeler sayfasındaki yolla bize iletebilirsiniz. Tanımlar birincil kaynaklara ve resmî kurum belgelerine dayanır; kaynak bağlantısı her terimin sayfasında yer alır.
25-hidroksi D vitamini (25(OH)D)
25(OH)D, D vitamini durumunun kabul görmüş kan göstergesidir; deride üretilen ve besin ile takviyeden alınan D vitamininin toplamını yansıtır.
Beslenme referans değeri (BRD / NRV)
BRD (AB’de NRV), gıda ve takviye etiketlerinde besin öğesi miktarının yüzdesini göstermek için kullanılan referans değerdir; kişiye özel öneri değildir.
Biyoyararlanım
Biyoyararlanım, ağızdan alınan bir maddenin ne kadarının emilip kullanılabilir hâle geldiğini anlatır; maddenin biçimine ve kişiye göre değişir.
Ferritin
Ferritin, hücrelerde demir depolayan bir proteindir; kandaki düzeyi demir depolarını gösterir. Yüksek değer tek başına demir fazlası göstermez.
GLP-1 (glukagon benzeri peptit-1)
GLP-1, yemekle birlikte bağırsak L hücrelerinden salgılanan 30 amino asitli bir hormondur; GLP-1 reseptör agonisti ilaçlar bu hormonun etkisini taklit eder.
Güven aralığı
Güven aralığı, bir çalışmanın tahmin ettiği etkinin kesinliğini gösteren değer aralığıdır; genişliği ve “etki yok” değerini kapsaması birlikte okunur.
Healthspan
Healthspan, yaşamın sağlıklı geçen bölümünü anlatır; kronik hastalık ve yaşlılığa bağlı sakatlıktan uzak geçen süre. Kabul görmüş bir ölçüm yöntemi yoktur.
İnkretin
İnkretinler, besin alımından sonra bağırsaktan salgılanıp insülin salgısını artıran hormonlardır (GIP ve GLP-1); inkretin etkisi tip 2 diyabette azalmıştır.
KÜB (Kısa Ürün Bilgisi)
KÜB, ruhsatlı bir ilacın dozu, endikasyonu, yan etkileri ve farmakokinetiğini içeren resmî ürün belgesidir; hasta için yazılan kullanma talimatından ayrıdır.
Meta-analiz
Meta-analiz, benzer soruyu inceleyen birden çok çalışmanın sayısal sonuçlarının birleştirilmesidir; gücü birleştirilen çalışmaların kalitesine bağlıdır.
Mutlak ve göreli risk
Göreli risk iki grubun risk oranını, mutlak risk olayın kaç kişide görüldüğünü gösterir. Aynı göreli azalma, başlangıç riskine göre farklı mutlak farklar verir.
Otofaji
Otofaji, hücrenin kendi bileşenlerini parçalayıp geri dönüştürdüğü temel süreçtir. İnsanda ölçmek ve artırmanın sağlık etkisini göstermek zor bir sorudur.
Peptit
Peptit, amino asit zincirinden oluşan moleküldür. Peptit ile protein arasındaki sınır tek değildir; ABD düzenlemesi 40 amino asit üstünü protein sayar.
Plasebo
Plasebo, etkin madde içermeyen ama etkin müdahaleye benzeyen bir uygulamadır; kontrollü çalışmalarda karşılaştırma için kullanılır.
Randomize kontrollü çalışma (RCT)
Randomize kontrollü çalışma (RCT), katılımcıların rastgele gruplara ayrılıp bir müdahalenin plasebo ya da başka uygulamayla karşılaştırıldığı çalışma türüdür.
RDA (Önerilen Günlük Alım)
RDA, ABD ve Kanada’nın DRI sisteminde sağlıklı bireylerin %97,5’inin gereksinimini karşılayan günlük alım düzeyidir.
Takviye edici gıda
Takviye edici gıda, Türkiye’de normal beslenmeyi tamamlamak amacıyla vitamin, mineral veya bitkisel maddelerin konsantre sunulduğu üründür; ilaç değildir.
Tolerable Upper Intake Level (UL, tolere edilebilir üst alım düzeyi)
UL, bir besin öğesinin tüm kaynaklardan alınan toplam kronik günlük alımında zarar beklenmeyen en yüksek düzeydir; tek porsiyon için tanımlanmaz.
Vekil (surrogat) sonlanım
Vekil sonlanım, kalp krizi ya da ölüm gibi asıl sonucun yerine ölçülen laboratuvar ya da görüntüleme göstergesidir; düzelmesi sağlık sonucunu garanti etmez.
Yarı ömür
Yarı ömür (t½), bir maddenin kandaki derişiminin yarıya inmesi için geçen süredir; doz aralığını açıklar, etkinin büyüklüğünü göstermez.