Selenyum

Selenyum nedir, vücutta ne işe yarar?

Selenyum, vücudun az miktarda ihtiyaç duyduğu esansiyel bir mineraldir. NIH, selenyumun glutatyon peroksidazlar ve tiyoredoksin redüktazlar dâhil 25 selenoproteinin bileşeni olduğunu; selenoproteinlerin tiroid hormonu metabolizmasında, DNA sentezinde, üremede ve oksidatif hasara ile enfeksiyona karşı korunmada önemli rol oynadığını bildirir. Selenyum derişimi vücutta en yüksek tiroid bezinde bulunur; selenoproteinler prohormon T4’ün aktif T3’e dönüşümünde görev alır ve tiroid hormonu yapımı sırasında oluşan hidrojen peroksitten bezi korumaya yardım eder. Vücut selenyumunun yaklaşık %28–46’sı iskelet kasındadır. ^[1]

Bir mineralin bu görevlerde yer alması, yeterli düzeyin üzerinde alımın aynı görevleri daha iyi yerine getireceği anlamına gelmez. EFSA, plazma selenoprotein P düzeyinin plato yaptığı alımı yeterlilik ölçütü kabul etmiş; gözlemsel çalışmaların ve randomize çalışmaların değerlendirmesinde bu plato için gereken alımın ötesindeki selenyumla ilişkili ek bir yarar kanıtı bulamamıştır. ^[2]

Ayrıntı için Detaylı görünümü açın →

Günlük selenyum ihtiyacı ne kadar?

NIH’in aktardığı ABD Food and Nutrition Board değeri (RDA) 14 yaş üstü erkek ve kadınlarda günde 55 µg’dır; gebelikte 60 µg, emzirmede 70 µg’dır. ^[1] EFSA ise 2014 görüşünde ortalama gereksinimi türetmek için veri yetersiz bulmuş ve erişkinler için günde 70 µg’lık yeterli alım (AI) belirlemiştir; gebelikte aynı değer geçerlidir, emziren kadınlarda 85 µg’dır. ^[2] Bu iki değer farklı kuruluşlara ve farklı yöntemlere aittir; biri “RDA”, diğeri “yeterli alım” olarak adlandırılır.

NIH, ABD’de ortalama selenyum alımının besin ve içeceklerden 108 µg/gün, besin ve takviyelerle 116 µg/gün olduğunu bildirir (ABD’de yetişkin erkeklerde besinden 132, kadınlarda 94 µg). Çoğu kişi yeterli miktarda alır; yetişkinlerin %17–19’u selenyum içeren bir takviye kullanır. ^[1]

Gebelik ve emzirmede NIH ve EFSA değerleri yukarıdaki gibidir; ayrıca TPO antikoru pozitif gebelerde selenyum takviyesi tartışmalıdır ve Amerikan Tiroid Derneği 2017’de buna karşı zayıf bir öneri vermiştir (tiroid bölümünde ayrıntılı).

Selenyumun üst sınırı nedir, fazlası neden zararlıdır?

Selenyum, gereksinim ile toksik düzey arasındaki farkın dar olduğu minerallerdendir. NIH, selenyum için tolere edilebilir üst alım sınırını (UL) erişkinlerde günde 400 µg olarak bildirir; bu sınır saç ve tırnak kırılganlığı ve dökülmesine yol açan miktarlara dayanır ve bir hekimin gözetiminde selenyum alan kişiler için geçerli değildir. ^[1] EFSA’nın 2023 tarihli görüşü ise saç dökülmesini kritik sonlanım noktası alarak SELECT çalışmasından bir en düşük gözlenen olumsuz etki düzeyi (LOAEL, 330 µg/gün) belirlemiş ve 1,3’lük belirsizlik faktörüyle erişkinler (gebe ve emziren kadınlar dâhil) için UL’yi günde 255 µg olarak saptamıştır. ^[3]

Kronik fazla alım selenozis olarak adlandırılır. NIH’e göre erken belirtiler nefeste sarımsak kokusu ve ağızda metalik tattır; en sık klinik bulgular saç dökülmesi ile tırnak kırılganlığı veya kaybıdır. Cilt döküntüsü, bulantı, ishal, yorgunluk, sinirlilik ve sinir sistemi anormallikleri de bildirilmiştir. Akut zehirlenme, yanlış formüle edilmiş ürünlerle ortaya çıkmıştır: 2008’de etiketteki miktarın 200 katı selenyum içeren sıvı bir takviyeyi kullanan 201 kişi ciddi advers reaksiyon yaşamıştır. ^[1] EFSA, erişkin tüketicilerin UL’yi aşmasının olası olmadığını; istisnanın yüksek günlük dozlu gıda takviyelerini düzenli kullananlar ve düzenli Brezilya cevizi tüketenler olduğunu belirtir. ^[3]

Hangi besinlerde bulunur, neden bölgeden bölgeye değişir?

NIH’e göre protein zengini besinler (deniz ürünleri, et, tavuk, sakatat) en iyi kaynaklardır; Brezilya cevizi çok yüksek miktar içerir. Bitkisel besinlerdeki selenyum toprağın selenyum içeriğine göre bölgeden bölgeye çok değişir; hayvansal ürünlerde ise hayvanlar doku düzeylerini homeostatik mekanizmalarla koruduğu için fark daha azdır. Brezilya cevizinde nut başına 68–91 µg selenyum bulunabilir ve düzenli tüketimde zehirlenmeye yol açabilir. ^[1] Porsiyon tablosu ve soya, ekmek, balık gibi besinler ayrı sayfadadır.

Ayrıntılı rehberSelenyum hangi besinlerde var? Porsiyon tablosu, Brezilya cevizi ve toprak etkisi→

Selenyum eksikliği kimlerde görülür?

NIH, tek başına selenyum eksikliğinin nadiren hastalığa yol açtığını; belirli topluluklarda Keshan ve Kashin-Beck hastalığı gibi tabloları tetikleyebildiğini ve eksikliğin iyot eksikliğini ağırlaştırarak bebeklerde konjenital hipotiroidi riskini artırabileceğini bildirir (iyot eksikliği ayrı sayfada ele alınır). Keshan hastalığı, selenyumdan fakir topraklara sahip Çin’in bazı bölgelerinde 1935’te tanımlanan endemik bir kardiyomiyopatidir; bu bölgelerde yetişkinlerin ortalama alımı günde en çok 10 µg idi ve hastalıktan korunmak için en az 20 µg/gün gerektiği belirtilir. 1970–1990’larda selenit takviyeleriyle yapılan müdahale çalışmalarından sonra insidans belirgin düştü. ^[1]

Düşük alım riski bulunan gruplar arasında selenyumdan fakir bölgelerde yaşayanlar, uzun süreli hemodiyaliz hastaları ve HIV ile yaşayanlar sayılır; NIH ayrıca bazı Avrupa ülkelerinde, özellikle vegan beslenenlerde, ortalama alımın düşük olduğunu bildirir. ^[1] NIH’e göre ABD ve Kanada’da eksiklik çok nadirdir.

Türkiye’de selenyum durumu

Türkiye’ye ait eldeki ölçüm eskidir ve tek şehirdendir. Hincal ve arkadaşlarının Ankara’da 218 sağlıklı kişide yaptığı ölçümde 18–48 yaş yetişkinlerde ortalama serum selenyumu 74 ± 16 µg/L bulundu; yazarlar bunu güvenli ve yeterli aralıkta saydı. NIH’in yeterli saydığı 8 µg/dL (80 µg/L) eşiğine göre bu ortalama biraz daha düşüktür; ancak yöntem ve yıl farkı nedeniyle doğrudan karşılaştırma sınırlıdır. ^[8] Bu veri 1994 tarihlidir ve Ankara dışına genellenemez.

Selenyum takviyesi kanseri önler mi?

Hayır; büyük randomize çalışmalar bunu desteklemedi. SELECT’te 35.533 erkek (Afrikalı Amerikalılarda 50, diğerlerinde 55 yaş ve üstü; PSA ≤4 ng/mL) günde 200 µg selenyum (L-selenometiyonin), E vitamini veya ikisini ya da plasebo aldı; ortanca izlem 5,46 yıldı. Prostat kanseri için selenyum grubunda HR 1,04 (%99 GA 0,87–1,24) bulundu; diğer kanser sonlanımlarında da anlamlı fark yoktu. İstatistiksel olarak anlamlı olmayan bir tip 2 diyabet artışı (RR 1,07; %99 GA 0,94–1,22; P=0,16) da bildirildi. ^[4] NIH’e göre çalışma 5,5 yıl sonra, prostat kanseri riskinde fark görülmemesi üzerine durduruldu. ^[1]

SELECT’in sonradan yapılan olgu-kohort analizinde (1.739 prostat kanserli erkek, 3.117 kontrol) selenyum takviyesi düşük başlangıç selenyum durumu olan erkeklerde etkisizdi; başlangıç düzeyi yüksek olanlarda (ayak tırnağı selenyumu 60. persentil ve üzeri) yüksek dereceli prostat kanseri riskini %91 artırdı (P=0,007). Yazarlar, erkeklerin önerilen alımı aşan selenyum takviyesinden kaçınması gerektiği sonucuna varır. Bu, çalışmanın planlanmış ana sonucu değil, alt grup analizidir. ^[5]

NIH, 2018 Cochrane derlemesinin (83 çalışma; 10 randomize çalışmada 27.232 katılımcı, %94’ü erkek) günde 200–500 µg selenyumun, çoğunlukla selenometiyonin olarak, 2–10,3 yıl boyunca kanser görülme sıklığı veya ölümü üzerinde çok az etkisi olduğunu ya da hiç etkisi olmadığını bulduğunu aktarır. ^[1]

Selenyum kalp-damar hastalığı riskini azaltır mı?

NIH, gözlemsel çalışmaların düşük selenyum durumu ile kalp-damar hastalığı arasında çelişkili sonuçlar verdiğini, klinik çalışma kanıtının ise özellikle besinlerinden yeterli selenyum alan kişilerde selenyum takviyesiyle kalp-damar hastalığı riskini azaltmayı desteklemediğini bildirir. SELECT’te ikincil sonlanım olarak değerlendirilen, iyi beslenen 17.488 erkekte günde 200 µg selenyum 7–12 yıllık izlemde kalp-damar olay riskini değiştirmedi; SELECT ve 11 küçük çalışmayı (günde 100–800 µg; 19.715 katılımcı, çoğunluğu erkek) birleştiren bir Cochrane derlemesi de ölümcül ve ölümcül olmayan kalp-damar olaylarında azalma bulamadı. ^[1]

Tiroid hastalıklarında selenyum işe yarar mı?

Hashimoto tiroiditi. Huwiler ve arkadaşlarının 2024 meta-analizi randomize çalışmalardan 35 benzersiz çalışmayı içerdi. Tiroid hormonu replasmanı almayan hastalarda selenyum TSH’yi düşürdü (SMD −0,21; %95 GA −0,43 ila −0,02; 7 kohort, 869 katılımcı). TPO antikoru hem replasman alan hem almayanlarda düştü (SMD −0,96; 29 kohort, 2.358 katılımcı), ancak heterojenlik yüksekti (I² %90). fT4, fT3, TGAb ve tiroid hacminde anlamlı değişiklik yoktu; yan etkiler gruplar arasında benzerdi. Yazarlar genel kesinliği orta olarak değerlendirdi. ^[7] NIH ise yalnız selenyum verilen dokuz kontrollü çalışmayı (679 katılımcı, çoğu kadın) inceleyen başka bir derlemenin TSH, ultrason bulguları ve yaşam kalitesinde etki bulamadığını ve yazarların kanıtın selenyum kullanımını desteklemediği sonucuna vardığını aktarır; bu derlemede düzey bildiren dokuz çalışmanın yedisinde katılımcıların başlangıç selenyum durumu eksik ya da sınırdaydı. ^[1] Antikor düşüşü bir laboratuvar göstergesidir; hastanın yakınmalarının veya hastalık gidişinin düzeldiğini göstermez.

Hafif Graves orbitopatisi. Marcocci ve arkadaşlarının çift kör çalışmasında hafif Graves orbitopatisi olan 159 hasta 6 ay boyunca günde iki kez 100 µg selenyum, pentoksifilin veya plasebo aldı. 6. ayda selenyum, plaseboya göre yaşam kalitesini artırdı, göz tutulumunu azalttı ve hastalığın ilerlemesini yavaşlattı; 12. aydaki keşif amaçlı değerlendirmeler bunu doğruladı. Bu, tek bir çalışmadır ve yalnızca hafif orbitopatiyi kapsar. ^[6]

NIH ayrıca Amerikan Tiroid Derneği’nin 2017’de, TPO antikoru pozitif gebelerde selenyum takviyesine karşı zayıf bir öneri verdiğini aktarır. ^[1]

İlaç etkileşimi ve etiket okuma

NIH, selenyum takviyelerinin bazı ilaçlarla etkileşebildiğini; örneğin sisplatinin saç ve serum selenyumunu düşürebildiğini, ancak bunun klinik önemi bilinmediğini bildirir. ^[1] Takviyelerde selenometiyonin, selenyumla zenginleştirilmiş maya, sodyum selenit ve sodyum selenat kullanılır; çoğu çok vitaminli üründe 55 µg bulunurken yalnız selenyum içeren ürünlerde 100–400 µg bulunabilir. ^[1] Etiketteki miktar µg cinsindendir; üst sınırla karşılaştırmada besinlerden ve birden fazla üründen gelen selenyum birlikte hesaba katılır. Bu rehber ürün veya marka önermez.

Selenyum hakkında sık yanlış anlaşılanlar

• “Selenyum bağışıklığı güçlendirir, ne kadar çok o kadar iyi.” Selenoproteinlerin bağışıklıkta rolü vardır; ancak üst sınır dardır ve yeterli durumdaki kişide ek fayda gösterilmemiştir. ^{[1] [2]}
• “Brezilya cevizi zararsız bir atıştırmalıktır.” NIH, bir cevizde 68–91 µg bulunabildiğini, düzenli tüketimde toksisite yapabileceğini bildirir. ^[1]
• “Selenyum saç dökülmesini önler.” Saç dökülmesi aslında selenyum fazlasının en sık klinik bulgusudur. ^[1]

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Ayrıntılı rehberSelenyum faydaları: hangi iddia destekleniyor, hangisi desteklenmiyor?→

Bu rehber günlük ya da haftalık bir kişisel doz önermez. Tiroid hastalığı olanlar, gebeler, böbrek hastaları ve yüksek dozlu bir ürün kullananlar için selenyum kararı tedavi eden hekimle verilir.