İyot

Vücutta iyot ne işe yarar?

İyot, vücudun üretemediği ve tiroid hormonlarının yapımında kullandığı bir mineraldir. NIH’e göre tiroid işlevini hipofizden salgılanan TSH düzenler; TSH, tiroidin iyodu tutmasını ve T3 ile T4 sentezini artırır. İyot yetersizse TSH yüksek kalır ve tiroid bezi büyür; bu büyümeye guatr denir ve bezin dolaşımdaki iyodu daha çok yakalama çabasını yansıtır. İyotla dolu sağlıklı bir erişkinin vücudunda yaklaşık 15–20 mg iyot bulunur ve bunun %70–80’i tiroidtedir. ^[1] TEMD kılavuzuna göre T4 ağırlığının %65’i, T3 ağırlığının %59’u iyottur. ^[4]

Tiroid hormonları metabolizma hızını ve birçok organın çalışmasını etkiler. NIH, iyot yetersizliğinin dünyada önlenebilir zihinsel yetersizliğin en yaygın nedeni olduğunu bildirir. ^[1] Bu ifade, ağır ve toplumsal düzeydeki eksiklik için geçerlidir; bir mineralin gerekli olması, yeterli düzeyin üzerindeki alımın ek yarar sağlayacağı anlamına gelmez. Aşağıdaki bölümlerde hem eksikliğin hem fazlalığın sınırı ayrı ayrı verilir.

Günlük iyot ihtiyacı ne kadar?

NIH’in aktardığı ABD Food and Nutrition Board değerine (RDA) göre 14 yaş üstü erkek ve kadınlarda günlük referans 150 µg’dır; gebelikte 220 µg, emzirmede 290 µg’dır. ^[1] EFSA 2014 görüşünde erişkinler için yeterli alımı (AI) 150 µg/gün, gebe ve emziren kadınlar için 200 µg/gün olarak belirlemiştir; EFSA, 100 µg/L’lik bir idrar iyodu derişiminin erişkinde yaklaşık 150 µg/günlük alıma karşılık geldiğini belirtir. ^[2]

NIH ayrıca WHO, UNICEF ve Uluslararası İyot Eksikliği Hastalıklarını Önleme Konseyi’nin (ICCIDD) gebeler için biraz daha yüksek, günde 250 µg’lık bir alım önerdiğini aktarır. ^[1] İki değer farklı kuruluşlara ve farklı yöntemlere aittir; biri RDA, diğeri “yeterli alım”dır.

Türkiye iyot eksikliğini nasıl azalttı?

Zorunlu iyotlu sofra tuzu programı

Sağlık Bakanlığı, “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı”nın 1994’ten beri UNICEF işbirliğiyle yürütüldüğünü, 1998’de hazırlanan tuz tebliğiyle tüm sofra tuzlarının iyotla zenginleştirildiğini ve sofra tuzuna 25–40 mg/kg oranında potasyum iyodat katılmasının zorunlu olduğunu bildirir. Aynı metne göre (Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması) iyotlu tuz kullanım oranı 1995’te %18,2 iken 2008’de %85,4’e yükselmiştir. ^[3]

Başlangıç tarihi kaynaklara göre farklı anlatılır; farklar yan yana verilmiştir: Sağlık Bakanlığı 1998 tebliğini anar; TEMD kılavuzu tüm sofra tuzlarının zorunlu iyotlanması için yasal düzenlemelerin Temmuz 1999’da tamamlandığını ve iyotlu tuz kullanımının 2000’li yıllardan itibaren yaygınlaştığını yazar; TEMD’nin halk sayfası ise zorunlu iyotlamanın 1998–2000 yıllarında başladığını söyler. ^{[4] [5]}

Okul çağı çocuklarında izlem verileri

Öncesinde durum ağırdı. TEMD kılavuzunun aktardığı, Erdoğan ve arkadaşlarının 1997–1999 yıllarında 20 il merkezinde 9–11 yaş arası 5.948 okul çocuğunda yaptığı ultrason ve idrar iyodu çalışmasında guatr oranı %31,8 bulunmuş ve hiçbir ilde medyan idrar iyodu yeterli sayılan 100 µg/L’yi aşmamıştır. Bu iller guatrın endemik olduğu bilinen yerlerden seçilmiştir. ^[4] Kılavuzun özetlediği sonraki taramalar aşağıdadır; örneklem ve kapsam taramadan taramaya farklıdır.

2007 durum belirleme çalışmasında kırsal okullarda medyan 42 µg/L, kentsel okullarda 147 µg/L bulundu; tuz örneklerinin %73,5’i iyotlu sayıldı, ancak 15 ppm’den fazla iyot içerenler %56,5’ti. TEMD kılavuzu, kırsalda iyotlu tuz kullanımını artırmayı ve kodekse uyumu denetlemeyi ana hedef olarak görür; 2012 ve 2015 için planlanan taramaların kaynak bulunamadığı için yapılamadığını da yazar. ^[4] TEMD kılavuzu, okul çağı çocukları için en yeni verinin 2007’ye ait olduğunu belirtir.

TEMD kılavuzunun kendi içinde iki farklı nitelendirmesi vardır: bir öneri kutusunda ülkeyi “orta ciddi derecede iyot eksikliği ve endemik guatr bölgesi” olarak tanımlar ve sorunun şehir merkezlerinde önemli ölçüde çözüldüğünü, kırsalda sürdüğünü yazar; bölüm sonundaki öneri kutusunda ise Türkiye’nin “hâlen iyodu sınırda yeterli bir bölge” olduğunu ve kırsalın bazı bölgelerinde orta-ciddi eksikliğin sürdüğünün düşünüldüğünü belirtir. ^[4] Halk sayfası ise zorunlu iyotlama ve iyotlu tuz kullanımıyla Türkiye’nin “iyodu sınırda yeterli” bölgeler arasına geçtiğini söyler ve Türkiye topraklarının iyot bakımından zengin olmadığını ekler. ^[5]

İyotsuz tuz kullanımı

TEMD, halk arasında doktor tavsiyesi olmadan iyotsuz tuz kullanım sıklığının arttığını gözlemlediğini bildirir; hekim aksini önermedikçe rafine iyotlu sofra tuzunun kullanılmasını, rafine edilmeyen, içeriği net bilinmeyen veya katkı eklenmiş kaya tuzu ve gurme tuzların kullanılmamasını önerir. ^[5] NIH de deniz, koşer, Himalaya tuzu ve fleur de sel gibi özel tuzların genellikle iyotlanmadığını, iyotsuz deniz tuzunun çeyrek çay kaşığında 0 µg iyot verdiğini bildirir. ^[1] TEMD’nin bu ifadesi bir gözlemdir; metinde sayısal bir ulusal ölçüm verilmez.

İyotlu tuz ile tuz azaltma kampanyaları çelişir mi?

Sofra tuzu aynı zamanda ana iyot taşıyıcısı olduğu için tuz azaltma ile iyotlama arasında bir gerilim vardır. TEMD, ülke çapında devam eden tuz azaltma kampanyalarını desteklediğini, şu ana dek bu kampanyalarla tuz tüketiminde iyot eksikliği yaratacak düzeyde bir düşüşün sağlanamadığını belirtir; kampanya zamanla etkili olursa sofra tuzundaki iyot miktarının artırılarak eksikliğin tekrarının önlenebileceğini yazar. ^[4] Halk sayfası ise hipertansiyon, kalp yetmezliği veya böbrek yetmezliği nedeniyle tuzu kısıtlanan ya da yasaklanan hastaların iyot ihtiyaçlarını nasıl karşılayacaklarını doktorlarıyla konuşmaları gerektiğini belirtir. ^[5]

Gebelikte ve emzirmede iyot

Neden ihtiyaç artar?

TEMD kılavuzuna göre gebelikte iyot klirensi artar, tiroid hormonu üretimi ilk haftalardan itibaren %20–50 yükselir ve iyot fetüs ile plasentada birikir; gebelerde tiroidin mutlak iyot alımı normal kişilere göre %50 artar. ^[4] NIH’e göre gebelikte ağır iyot eksikliği fetüste ciddi nörogelişimsel bozukluklara, büyüme geriliğine, düşüğe ve ölü doğuma yol açabilir; yoğun ve kronik eksiklik kretenizme neden olur. NIH ayrıca hafif-orta düzeyde anne iyot eksikliğinin çocuklarda dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu riskinde artışla ilişkilendirildiğini bildirir; bu ilişki nedensellik göstermez. ^[1]

Türkiye’de gebelerin iyot durumu

2018–2019’da doğum yapan 1.444 gebeyi ve bebeklerini kapsayan ulusal kesitsel çalışmada (Vural ve ark., 2021) gebelerde medyan idrar iyodu 94 µg/L (25.–75. persentil 52–153) bulundu. Yazarlar gebelerde <150 µg/L’yi eksiklik saydı: hafif eksiklik (100–149 µg/L) %21, orta (50–99 µg/L) %30, ağır (<50 µg/L) %23; toplam %74. Yenidoğanlarda medyan 96 µg/L, eksiklik oranı %51 idi. Düşük sosyoekonomik ve eğitim düzeyi, hanede iyotlu tuza daha az erişim, povidon-iyot içeren cilt antiseptiğine daha az maruziyet, daha yüksek doğum sayısı ve annenin kendi eksikliğinin daha yüksek olması bebeklerde daha yüksek eksiklik oranıyla birlikte görüldü; bölgesel farklar da vardı. Yazarlar iyot eksikliğinin Türkiye’de halen önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu sonucuna vardı. ^[6]

Bu sonucun iki sınırı vardır. Birincisi, NIH ve TEMD gebelerde 150–249 µg/L medyanını yeterli kabul eder; ancak bu eşikler toplum düzeyindeki medyan için geçerlidir ve TEMD kılavuzu tek bir idrar örneğinin bireysel durum için anlamlı olmadığını belirtir. ^{[1] [4]} İkincisi, TEMD kılavuzu Türkiye’nin farklı bölgelerinde sınırlı sayıda gebeyle yapılan çalışmalarda medyan idrar iyodunun 77–149,7 µg/L arasında değiştiğini ve gebelerin %49–90’ında eksiklik bulunduğunu aktarır; daha geniş çalışmalardan İstanbul’da 3.543 gebede medyan 77 µg/L (%90’ında eksiklik), Trabzon’da 864 gebede 102 µg/L bulunmuştur ve Trabzon’da gebelerde iyotlu tuz kullanımı %90,7’dir. ^[4] Eksikliğin sıklığı çalışmaya ve bölgeye göre değişir; Trabzon örneğinde olduğu gibi iyotlu tuz kullanımı yüksek olsa da medyan yeterli sayılan 150 µg/L’nin altında kalmıştır.

Takviye hakkında farklı kuruluşlar ne diyor?

Kılavuzlar birbirinden farklıdır; aşağıda yan yana verilmiştir:

• TEMD (2020): Kılavuzun gebelik bölümü, gebe veya emziren kadında günlük iyot alımının 250 µg olması gerektiğini, Türkiye’de standart iyotlu tuz tüketen bir gebenin günlük alımının ortalama 100–150 µg olduğu varsayıldığında gebelere 100–150 µg/gün iyot desteği, tuz kısıtlaması yapılan gebeye 200 µg/gün destek verilmesini yazar. Aynı kılavuzun iyot eksikliği bölümü tuz kısıtlanan gebe için 200–250 µg/gün desteği anar ve öneri kutusunda, izin verilen iyotlu tuz tüketimine ve yaşanan bölgeye göre, idrar iyodu ölçülmeksizin günde 100–300 µg destek verilmesini, desteğin gebelik planlandığında başlayıp emzirme bitene kadar sürmesini önerir. ^[4]
• WHO/UNICEF/ICCIDD (TEMD kılavuzunun aktarımıyla): Gebelerde iyot replasmanı için en etkili yol tuz iyotlanmasıdır; ilave destek ancak tuz iyotlanması başarısız olursa gerekir. TEMD kılavuzuna göre burada önemli olan, gebenin yaşadığı toplumun “iyot yeterli” olup olmadığıdır. ^[4]
• Amerikan Tiroid Derneği ve Avrupa Tiroid Derneği (TEMD kılavuzunun aktarımıyla): ATA tüm gebelerde ek destek, ETA 2014 kılavuzu günde 150 µg içeren destek önerir; Endocrine Society’nin 2007 ve 2012 kılavuzları ek destek önermez. ^[4]

Bunlar kuruluş görüşleridir, kişisel doz değildir; iyodun fazlası da tiroid işlevini bozabilir (aşağıda ayrıca ele alınır).

Gebelikte iyot takviyesi çocuğun bilişini artırır mı?

Hayır, hafif eksikliği olan gebelerde gösterilmedi. Gowachirapant ve arkadaşlarının çalışmasında Bangalore (Hindistan) ve Bangkok’ta (Tayland) çalışmaya ortalama 10,7. gebelik haftasında giren, başlangıç medyan idrar iyodu 131 µg/L olan 832 gebe doğuma kadar günde 200 µg iyot veya plasebo aldı; okul çocuklarının iyot yeterli olduğu bölgelerde yapılan çalışmanın ana sonlanım noktaları 5–6 yaşta WPPSI-III sözel ve performans IQ’su ile BRIEF-P yürütücü işlev puanıydı. IQ için 313 çocuk analiz edildi: sözel IQ farkı −0,7 (%95 GA −2,9 ila 1,5), performans IQ farkı −1,6 (−4,5 ila 1,3), yürütücü işlev farkı −0,9 (−6,8 ila 5,0); hiçbiri anlamlı değildi. Çalışma İsviçre Ulusal Bilim Vakfı, Nestlé Vakfı, Wageningen Üniversitesi ve ETH Zürih tarafından fonlandı. ^[8] NIH, benzer tasarımlı iki randomize çalışmanın (150 veya 200 µg/gün, erken gebelikten doğuma) çocuğun 1,5 veya 2 yaşındaki bilişsel, dil ve motor puanlarında etki bulamadığını, birinde 5–6 yaşta da yarar görülmediğini bildirir. ^[1]

Harding ve arkadaşlarının Cochrane derlemesi 14 çalışmayı dâhil etti (11 çalışmada 2.700’den fazla kadın veri verdi) ve rutin takviyenin yararı ile zararı konusunda anlamlı bir sonuca varmak için veriyi yetersiz buldu. Çalışmaların neredeyse tamamı hafif-orta eksiklik koşullarında yapılmıştı. Düşük kesinlikte kanıtla takviye doğum sonrası hipertiroidi olasılığını azalttı (RR 0,32; %95 GA 0,11–0,91; 3 çalışma, 543 kadın); gebelikte sindirim intoleransı olasılığını artırdı (RR 15,33; 2,07–113,70; tek çalışma, 76 kadın; çok düşük kesinlik). Gebelikte hipotiroidi, erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve yenidoğan hipotiroidisinde net bir fark yoktu. Yazarlar bulguların ağır eksiklik koşullarına uygulanamayabileceğini belirtir. ^[7]

Bu bulgular, ağır eksikliğin zararlı olduğu bilgisiyle çelişmez: NIH, ağır eksikliğin nörolojik gelişim üzerindeki etkilerinin iyi belgelendiğini ve kronik, orta-ağır eksikliğin özellikle çocuklarda IQ’yu yaklaşık 12–13,5 puan düşürdüğünü düşündüren çalışmalar olduğunu bildirir. ^[1] Burada ayrım, ağır eksiklikteki zarar ile hafif düzeyde yetersiz bulunan gebelerde takviyenin çocuk sonuçlarını iyileştirdiğinin gösterilmemiş olması arasındadır.

İyot eksikliği kimlerde görülür ve nasıl anlaşılır?

NIH, iyotlu tuz kullanmayanları, gebeleri, vegan ve süt ürünü, deniz ürünü ve yumurtayı az tüketenleri risk grupları arasında sayar. TEMD kılavuzu Türkiye’de sorunun özellikle kırsalda sürdüğünü, halk sayfası ise tuz kısıtlaması yapılan hastaları ayrıca anar. ^{[1] [4] [5]} Belirtiler, idrar testinin sınırı ve Türkiye’deki ayrıntılar ayrı sayfadadır.

Ayrıntılı rehberİyot eksikliği belirtileri: guatr, hipotiroidi, kimler risk altında, nasıl test edilir?→

Fazla iyot zararlı mı?

Fazla iyodun etkisi eksikliğe benzer sonuçlar doğurabilir. NIH, tolere edilebilir üst alım sınırını (UL) erişkinlerde günde 1.100 µg olarak bildirir (gebelikte 14–18 yaşta 900, 19–50 yaşta 1.100 µg); yüksek alım duyarlı kişilerde tiroid hormonu sentezini baskılayıp TSH uyarısını artırarak guatr, TSH yüksekliği ve hipotiroidi yapabilir, ayrıca iyoda bağlı hipertiroidiye, tiroidite ve tiroid papiller kanserine yol açabilir; hipertiroidi iyot eksikliğini tedavi etmek için iyot verildiğinde de görülebilir. Akut zehirlenme nadirdir ve genellikle gram düzeyindeki dozlarla ortaya çıkar. ^[1] Avrupa’da ise AB Gıda Bilimsel Komitesi (SCF) 2002’de erişkinler için üst sınırı 600 µg/gün olarak belirlemiş ve bu değeri gebe ve emziren kadınlar için de kabul edilebilir saymıştır; çocuklar için sınırlar 1–3 yaşta 200 µg ile 15–17 yaşta 500 µg arasındadır. ^[9] Bu değer, NIH’in aktardığı ABD sınırının (1.100 µg) altındadır; iki kurum ayrı değerlendirmelerle farklı sınırlara ulaşmıştır.

TEMD kılavuzu iyoda bağlı hipotiroidinin en sık altta yatan kronik otoimmün (Hashimoto) tiroidit ya da daha önce tedavi edilmiş Graves hastalığı olanlarda görüldüğünü; iyoda bağlı tirotoksikoz için riskin ileri yaş, çok nodüllü guatr, gizli Graves ve düşük bazal TSH ile arttığını ve “Wolff-Chaikoff etkiden kaçış” mekanizmasının bozulmasının rol oynadığını yazar. Risk faktörü olmayanlarda kontrast madde sonrası genellikle anlamlı bir tiroid bozukluğu olmaz; risk faktörleri olan ancak başlangıçta tiroid işlevi normal olanlarda da aşikâr tirotoksikoz riski %1’in altındadır. ^[4]

Hashimoto veya başka bir tiroid hastalığında iyot nasıl etkiler?

TEMD’nin halk bilgilendirme sayfası, gereğinden fazla iyot alımının tiroidin az veya çok çalışmasıyla sonuçlanabilen otoimmün tiroid hastalıklarının gelişmesini tetikleyebileceğini söyler; bu metin bir kontrollü çalışmaya atıf yapmaz. ^[5] TEMD kılavuzu, iyoda bağlı hipotiroidinin en sık Hashimoto tiroiditi veya daha önce tedavi edilmiş Graves hastalığı olanlarda ortaya çıktığını, iyot maruziyetinden sonraki ilk aylarda saptanan subklinik hipotiroidiyi tedavi etmekte acele edilmemesi gerektiğini ve hastaların önemli kısmında normal işleve dönüş görülebildiğini yazar; bu bilgi iyotlu kontrast madde ve amiodaron gibi büyük iyot yükleri bağlamında verilir. ^[4] Hashimoto, Graves veya nodüler guatr olan kişilerde iyot takviyesi ve kelp kararı bu nedenle hekimle verilir.

İyot ilaçlarla etkileşir mi?

NIH’e göre yüksek dozda iyot antitiroid ilaçlarla (örneğin metimazol) toplayıcı etki gösterip hipotiroidiye yol açabilir; potasyum iyodür ACE inhibitörleri veya potasyum tutucu diüretiklerle birlikte kanda potasyum yüksekliği riskini artırabilir. ^[1] TEMD kılavuzu, ağırlığının %37’si iyot olan amiodaronun tiroid işlev bozukluğuna yol açabildiğini (kullananların %14–18’inde), amiodaron kullananlarda özellikle altta yatan kronik otoimmün tiroiditi olanlarda yaklaşık %10 oranında primer hipotiroidi geliştiğini yazar. ^[4] Lityumun tiroid hormonunun bezden salıverilmesini engellediğini, çoğu altta yatan otoimmün tiroid hastalığı olan hastaların %15–40’ında T4’ü düşürüp TSH’yi yükselttiğini de belirtir. ^[4] Kılavuz ayrıca iyotlu radyokontrast maddelerin tiroid hormonu salgısını azaltıp artırabildiğini belirtir. ^[4]

Fibrokistik meme hastalığında iyot işe yarar mı?

Kanıt yetersizdir. NIH, 56 kadında çift kör bir çalışmada 6 ay boyunca günlük iyotla (70–90 µg I₂/kg vücut ağırlığı) ağrının %65 oranında, plasebo grubunda %33 oranında azaldığını; 111 kadında (18–50 yaş) 0, 1.500, 3.000 veya 6.000 µg iyotla 5 ay sonra 3.000 ve 6.000 µg alanlarda ağrı, hassasiyet ve nodülarite azalmasının plasebo ve 1.500 µg’a göre anlamlı olduğunu aktarır; özel bir etki mekanizması belirlenmemiştir ve veri sınırlıdır. ^[1] Bu dozlar NIH’in erişkin üst sınırı olan 1.100 µg’ın birkaç katıdır; bu nedenle günlük beslenmede ya da sofra tuzunda bulunan miktarlarla karşılaştırılamaz.

Hangi besinlerde bulunur?

NIH, deniz yosunu, balık ve diğer deniz ürünleri ile yumurtanın iyi iyot kaynakları olduğunu; ayrıca iyotlu tuz, süt ve süt ürünlerinin iyot sağladığını bildirir. ^[1] Besin tablosu, deniz yosununun taşıdığı risk, iyotlu tuzun saklanması ve pişirme kayıpları ayrı sayfadadır.

Ayrıntılı rehberİyot hangi besinlerde var? Porsiyon tablosu, iyotlu tuz ve deniz yosunu→

Selenyum tiroid ve iyotla nasıl ilişkilidir?

Selenyum, tiroid hormonu metabolizmasında görev alan selenoproteinlerin yapısına girer; NIH’in selenyum bilgi sayfası, selenyum eksikliğinin iyot eksikliğini ağırlaştırabileceğini bildirir. Hashimoto’da selenyum takviyesiyle ilgili meta-analiz sonuçları (antikor düşüşü, klinik yararın belirsizliği) ve selenyumun dar üst sınırı selenyum rehberinde ele alınır.

Ayrıntılı rehberSelenyum nedir? Tiroid ve selenyum kanıtı, günlük ihtiyaç ve üst sınır→

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber günlük ya da haftalık bir kişisel doz önermez. Gebeler, emziren kadınlar, tiroid hastalığı olanlar, iyotlu ilaç kullananlar ve tuz kısıtlaması yapan hastalar için iyot kararı tedavi eden hekimle verilir.