B6 Vitamini

B6 vitamini nedir, ne işe yarar?

B6 vitamini tek bir madde değildir. Piridoksin (bir alkol), piridoksal (bir aldehit), piridoksamin (bir amin) ve bunların 5′-fosfat esterlerinden oluşan altı bileşiğin ortak adıdır. Etkin koenzim biçimi piridoksal 5′-fosfattır (PLP). NIH, takviyelerde en sık piridoksin hidrokloridin bulunduğunu, bazı ürünlerde PLP’nin de yer aldığını ve takviyelerden emilimin besinlerdekine benzediğini, takviye biçimleri arasında belirgin fark olmadığını bildirir. ^[1]

EFSA’ya göre PLP ve piridoksamin fosfat, çoğu amino asit metabolizmasında olmak üzere 100’den fazla enzimin kofaktörüdür; ayrıca tek karbon tepkimeleri, glikojenoliz ve glukoneogenez, hem sentezi, niasin oluşumu, lipid metabolizması, nörotransmitter sentezi ve hormon etkisinde görev alır. NIH bağışıklık işlevini ve hemoglobin oluşumunu da sayar. ^{[2] [1]}

Bir vitaminin enzimlere gerekli olması ile eksikliği olmayan kişide ek takviyenin bu süreçleri iyileştirmesi farklı iddialardır. Bu sayfada ikincisi için kanıt, her bir iddia özelinde ayrı verilir.

Ayrıntı için Detaylı görünümü açın →

Günlük ne kadar B6 gerekir?

Referans değerler kuruluşlara göre biraz farklıdır; çünkü her biri yeterliliği farklı bir kan düzeyi ölçütüyle tanımlar. NIH, ABD Gıda ve Beslenme Kurulu’nun (FNB) erişkin RDA’larını hesaplarken büyük ölçüde 20 nmol/L plazma PLP düzeyini ölçüt aldığını; PLP’nin 30 nmol/L üzerinin ise geleneksel olarak yeterli sayıldığını bildirir. EFSA ise 30 nmol/L’lik popülasyon ortalamasını yeterli B6 durumunun göstergesi kabul ederek ortalama gereksinimleri (AR) ve nüfus referans alımlarını (PRI) türetmiştir. ^{[1] [2]}

NIH/IOM değerleri NIH bilgi sayfalarındaki RDA tablosundan, EFSA değerleri 2016 görüşünden alınmıştır. EFSA kadınlarda AR 1,3 mg, PRI 1,6 mg; erkeklerde AR 1,5 mg, PRI 1,7 mg değerini belirler; gebelik ve emzirme için ek gereksinimi hesaba katar. ^{[1] [2]}

Türkiye’de alım nasıl?

TÜBER 2022’nin Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017 verisine dayalı analizinde, 15 yaş ve üzeri bireylerin yüzde 69,2’si B6 alımı açısından ortalama gereksinimin (EAR) altında bulunmuştur; erkeklerde yüzde 65,6, kadınlarda yüzde 72,8. 75 yaş ve üzerinde bu oran erkekte yüzde 82,6, kadında yüzde 84,7’dir. Bu, beslenme anketine dayanan bir alım dağılımıdır; kan düzeyi ölçümü değildir ve “eksiklik oranı” olarak okunamaz. ^[4]

Hangi besinlerde B6 vitamini var?

NIH en zengin kaynaklar olarak balığı, sığır karaciğeri ve diğer sakatatı, patates ve diğer nişastalı sebzeleri ve turunçgil dışındaki meyveleri sayar; ABD’li erişkinlerin besinlerden aldığı B6’nın çoğu zenginleştirilmiş kahvaltılık gevreklerden, sığır etinden, kümes hayvanı etinden, nişastalı sebzelerden ve bazı meyvelerden gelir (ABD’de gevrek zenginleştirmesi yaygındır). ^[1] Türkiye için TÜBER 2022’deki standart porsiyon tablosu aşağıdaki değerleri verir (bir ondalığa yuvarlanmış):

Bu değerler TÜBER tablosundan alınmıştır; marka ve pişirme yöntemine göre değişir. ^[4]

B6 eksikliği kimlerde görülür?

NIH, tek başına B6 eksikliğinin sık olmadığını, yetersiz B6 durumunun genellikle B12 ve folik asit gibi diğer B vitaminlerinin düşüklüğüyle birlikte görüldüğünü bildirir. Plazma PLP’nin alkol bağımlılarında, obezlerde, gebelerde (özellikle preeklampsi veya eklampsi) ve çölyak, Crohn hastalığı, ülseratif kolit gibi emilim bozukluklarında düşük bulunma eğilimi vardır. NIH ayrıca böbrek işlevi bozuk olanları (son dönem böbrek hastalığı ve kronik böbrek yetmezliği; düzenli diyaliz alan ve böbrek nakli olanlarda da PLP düşük bulunur) ve otoimmün hastalığı olanları (ör. romatoid artrit) yetersizlik riski en yüksek gruplar arasında sayar. ^[1]

Belirtiler (mikrositer anemi, dermatit, dudakta pullanma ve ağız köşesinde çatlak, dilde şişlik, depresyon, konfüzyon; bebeklerde irritabilite ve nöbet), plazma PLP eşikleri ve bir nöropatinin eksiklikten mi fazlalıktan mı kaynaklandığı sorusu ayrı sayfada ele alınır.

Ayrıntılı rehberB6 eksikliği belirtileri: kimlerde görülür, PLP testi ne söyler?→

B6 fazlası zararlı mı? Üst sınır neden 100 mg ve 12 mg?

NIH, besinlerden yüksek B6 alımının yan etki yaptığının bildirilmediğini aktarır; sorun takviyelerle ortaya çıkar. ^[1] Kritik etki, duyusal periferik nöropatidir. Dalton ve Dalton çalışmasında bildirilen belirtiler parestezi (karıncalanma), kemik ağrısı, aşırı duyarlılık, kas güçsüzlüğü, kas seğirmesi ve uyuşukluktu. EFSA, fazla B6 alımı ile periferik nöropati arasındaki ilişkiyi “iyi yerleşmiş” olarak niteler; en ağır tablo, günde 2–6 g B6 alan yedi kişilik ilk olgu serisinde görüldü (dördü yürüyemez hale geldi). ^[3]

Neden iki farklı üst sınır var?

Üst sınır (UL), düzenli alınabilecek ve yan etki beklenmeyen en yüksek günlük toplam miktardır. İki sayı arasındaki fark, EFSA’nın belirttiği gibi, esas olarak kuruluşların farklı çalışmaları esas almasından kaynaklanır: ^[3]

• ABD IOM/FNB (1998; NIH’nin aktardığı 100 mg): NIH’ye göre FNB, 500 mg/gün altındaki dozlarda da duyusal nöropati bildirildiğini, ancak ortalama 200 mg/gün B6 ile 5 yıla kadar tedavi edilen hastalarda bu etkinin görülmediğini değerlendirdi; uzun süreli kullanım verisi sınırlı olduğundan bu dozu yarıya indirerek erişkin UL’sini 100 mg/gün belirledi. EFSA 2023 ise IOM’un dayanağını, diyabetik nöropati veya karpal tünel hastalarında 100–300 mg/gün alımda nöropatinin kötüleşmediği çalışmalar olarak özetler (EFSA’nın özetinde NOAEL 100 mg/gün ve belirsizlik katsayısı yok olarak geçer; iki kaynağın aktarımı bu ayrıntıda farklıdır). IOM, bir olgu-kontrol çalışmasını (Dalton ve Dalton 1987) verilen dozlar yeterince güvenilir olmadığı için kullanmadı. ^{[1] [3]}
• AB Bilimsel Gıda Komitesi (SCF, 2000): Aynı olgu-kontrol çalışmasının ortalama alımı olan yaklaşık 100 mg’ı esas aldı ve 2 × 2 belirsizlik katsayısı uyguladı; sonuç gebe ve emziren kadınlar dahil erişkin için 25 mg/gün oldu. ^[3]
• EFSA NDA Paneli (2023): Gözlemlenen en düşük yan etki düzeyi (LOAEL) insan verisinden belirlenemedi. Panel, aynı olgu-kontrol çalışması ile olgu bildirimleri ve nutrivijilans verilerinden 50 mg/gün’lük bir referans nokta belirledi, belirsizlik katsayısı 4 uygulayarak 12,5 mg/gün hesapladı. Bir köpek çalışmasından (LOAEL 50 mg/kg/gün, katsayı 300) 11,7 mg/gün hesaplandı. İkisinin ortası alınıp aşağı yuvarlanarak erişkinler (gebe ve emziren kadınlar dahil) için 12 mg/gün belirlendi. ^[3]

EFSA’nın dayandığı Dalton ve Dalton (1987) çalışmasında, adet öncesi sendrom nedeniyle kliniğe başvuran 172 kadından 103’ü (yüzde 60) nörolojik belirti bildirdi. Olgularda ortalama alım 117 mg/gün, kontrollerde 116 mg/gün olarak aktarılır; olgular takviyeyi ortalama 2,9 yıl, kontroller 1,6 yıl kullanmıştı. Günlük 50 mg altında (alt sınır bildirilmemiş) alan 43 kadının yüzde 48’inde belirti vardı. Takviye bırakıldıktan sonra kadınların yüzde 55’i 3 ayda kısmen veya tamamen düzeldi, 6 ay sonunda hepsi düzelmişti. Panel, çalışmanın yalnız ortalama alım–süre ilişkisini değil, 6 aydan uzun kullanımda 50 mg/gün’ün altındaki alımlarda da doza bağlı bir belirti artışını gösterdiğini değerlendirdi. IOM ise aynı çalışmayı, verilen dozlar yeterince güvenilir olmadığı için kullanmadı. ^[3]

EFSA ayrıca, 75 mg/gün alırken 2 yıl sonra belirti geliştiren ve bırakınca 3 ay içinde düzelen bir olguyu aktarır; SCF’nin değerlendirdiği olgu bildirimlerinde nöropati 100–6.000 mg/gün arasında ve 1–72 ay arasında değişen gecikmelerle görülmüştür. Enerji içeceklerinden günde yaklaşık 31 mg B6 alan bir erkekte nöropati bildirilmiştir; bu tek bir olgudur ve alım süresi ile ürünün diğer içerikleri bildirilmemiştir. Işığa duyarlı deri reaksiyonları da olgu bildirimleri olarak anılmıştır. ^[3] Mekanizma henüz tam anlaşılmamıştır; bir derleme, fazla piridoksinin duyusal nöronlarda tercihli hasara yol açtığını, piridoksal kinaz enziminin inhibisyonunun rol oynamış olabileceğini öne sürer. ^[3]

EFSA’ya göre Avrupa’da nüfusun UL’yi aşması beklenmez; istisna, yüksek miktarlı B6 içeren takviyeleri düzenli kullananlardır. İki değer farklı sorulara verilmiş yanıtlar gibi okunmalıdır: NIH/IOM değeri nöropati hastalarında kötüleşme görülmeyen tedavi dozlarından (NIH’ye göre ortalama 200 mg/gün’ün yarısı), EFSA 2023 değeri ise olgu-kontrol çalışması, olgu bildirimleri ve nutrivijilans verisinden 4’lük bir katsayıyla türetilmiştir. Kişinin mevcut alımı ve belirtileri hekimle birlikte değerlendirilir. ^[3]

Ayrıntılı rehberB6 nöropatisi: eksiklikten mi, fazlalıktan mı?→

B6 vitamini hangi ilaçlarla etkileşir?

• Levodopa: Karbidopa-levodopa ürün etiketine göre 10–25 mg’lık ağızdan piridoksin dozları bile, aromatik amino asit dekarboksilasyonunu hızlandırarak levodopanın etkilerini tersine çevirebilir; karbidopa bu etkiyi engeller, bu nedenle etikete göre karbidopa-levodopa piridoksin takviyesi alan hastalara verilebilir. Karbidopasız levodopa için bu güvence yoktur. ^[5]
• İzoniyazid: İzoniyazid etiketi, yüksek dozlarda erişkinlerde ara sıra piridoksin eksikliği görüldüğünü ve bunun izoniyazidin piridoksal fosfatla yarışmasına bağlı olabileceğini belirtir. ^[6]
• Sikloserin ve antiepileptikler: NIH’nin ilaç etkileşimi bölümünde tüberküloz ilacı sikloserin (PLP ile ilişkili üriner piridoksin kaybı) ve valproik asit dahil bazı antiepileptikler anılır. ^[1]

Bu etkileşimler reçeteli ilaç kullananların B6 içeren ürünleri ve ilaç tedavisini birlikte değerlendirmesi gerektiğini gösterir; kişisel plan hekim ve eczacıyla yapılır.

B6 takviyesinin faydası kanıtlı mı?

Aşağıdaki özet her iddia için topluluğu ve sınırı gösterir; ayrıntılar faydalar sayfasındadır.

Gebelikte bulantı için ACOG 2018 kılavuzu, hafif olguların beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleriyle düzelebileceğini belirtir; ilaç tedavisinde piridoksini (tek başına veya doksilaminle) güvenli ve etkili sayar. Bu bir kılavuz önerisidir; kullanım ve miktar hekimin kararıdır. ^[7]

Cochrane 2017 derlemesi 15 randomize çalışmayı (71.422 katılımcı) birleştirdi; müdahale B6, B9 veya B12 vitamininin tek tek ya da birlikte verilmesidir, yani B6’nın etkisi ayrıştırılmamıştır. Kalp krizi (RR 1,02; 0,95–1,10) ve her nedenle ölümde (RR 1,01; 0,96–1,06) fark yoktu; inmede küçük bir azalma bildirildi (RR 0,90; 0,82–0,99). ^[10]

Ayrıntılı rehberB6 vitamini faydaları: hangi etkiler destekleniyor, hangileri değil?→

Bu rehber diğer B vitaminleriyle nasıl ilişkili?

B6, B12 ve folik asit homosistein metabolizmasında birlikte görev alır; bu yüzden çalışmalarda sıklıkla birlikte verilir ve etkiler ayrıştırılamaz. Ayrı rehberlerde B12 vitamini, folik asit ve B1 vitamini (tiamin) ele alınır; bu vitaminlerin karışım ürünleri ve üst sınırları B kompleks rehberinde birlikte özetlenir.

B6 vitamini hakkında sık yanlış anlaşılanlar

• “Suda çözünen vitamin olduğu için fazlası idrarla atılır, zararsızdır.” B6 suda çözünür; ancak EFSA, uzun süreli yüksek alımla periferik nöropati arasındaki ilişkiyi iyi yerleşmiş sayar. ^[3]
• “Üst sınır 100 mg olduğuna göre 100 mg’a kadar güvenlidir.” EFSA 2023, bir olgu-kontrol çalışmasında 50 mg/gün’ün altındaki alımlarda da belirti görüldüğünü değerlendirdi ve erişkin UL’sini 12 mg/gün belirledi. ^[3]
• “Aktif form olan PLP daha etkilidir.” NIH, takviye biçimleri arasında emilimde belirgin fark olmadığını bildirir. ^[1]
• “Karıncalanma varsa B6 eksikliğidir.” Hem eksiklik hem aşırı alım nöropatiye yol açabilir; ayrım klinik değerlendirme gerektirir.

Bu rehber kişisel doz önermez. B6 içeren birden çok ürün kullanılıyorsa toplam alımı etiketlerden hesaplamak ve belirti varsa sağlık profesyoneline ürün etiketleriyle birlikte başvurmak gerekir.