B1 Vitamini

B1 vitamini (tiamin) nedir, ne işe yarar?

Tiamin, bir tiyazol ve bir pirimidin halkasından oluşan, suda çözünen bir vitamindir. İnsan dokularında çoğunlukla fosforlanmış biçimde, tiamin difosfat (TDP, tiamin pirofosfat) olarak bulunur; TDP karbonhidrat ve dallı zincirli amino asit metabolizmasında ve enerji üreten tepkimelerde koenzimdir. Vücutta başlıca iskelet kası, kalp, beyin, karaciğer ve böbreklerde bulunur. Kandaki tiaminin yüzde 80’inden fazlası eritrositlerdedir. ^[2]

Tiamin, olağan alımlarda yüzde 95’in üzerinde emilir; ancak emilim doyurulabilir bir taşıyıcı sistemle gerçekleşir. SCF’nin aktardığına göre günde 5 mg üzerindeki alımlarda emilim azalır ve emilen fazla miktar idrarla atılır. Alkol ile bazı fenolik bileşikler, sülfitler ve tiaminazlar (bazı çiğ ve fermente balıklarda, eğrelti otlarında bulunan tiamin yıkıcı enzimler) biyoyararlanımı azaltabilir. ^[2]

Ayrıntı için Detaylı görünümü açın →

Günlük ne kadar B1 gerekir?

NIH, erişkin RDA değerlerini erkekte 1,2 mg, kadında 1,1 mg olarak bildirir; gebelik ve emzirmede değer 1,4 mg’dır. ^[1]

EFSA tiamin için referans değerleri enerji alımına bağlar: ortalama gereksinim (AR) 0,072 mg/MJ (0,3 mg/1.000 kcal), nüfus referans alımı (PRI) ise tüm erişkinler için 0,1 mg/MJ (0,4 mg/1.000 kcal)’dır. Aynı mg/MJ değerleri bebekler (7–11 ay), 1–18 yaş çocuklar ile gebelik ve emzirme için de geçerlidir. EFSA’nın kendi dönüşümüyle, günde 2.000 kcal alan bir erişkin için PRI yaklaşık 0,8 mg, 2.500 kcal için yaklaşık 1,0 mg eder (hesaplanmıştır). ^[2]

Türkiye’de alım nasıl?

TÜBER 2022’nin TBSA 2017 verisine dayalı analizinde, 15 yaş ve üzeri bireylerde B1 alımı ortalama gereksinimin (EAR) altında olanların oranı yüzde 1,6 bulundu (erkeklerde yüzde 0,9, kadınlarda yüzde 2,4). TÜBER, kadınlarda yaş ilerledikçe eksik alım sıklığının arttığını belirtir: 65 yaş ve üzeri kadınlarda yüzde 6,5, 75 yaş ve üzeri kadınlarda yüzde 9,5. Bu alım dağılımı, kan düzeyi ölçümü değildir ve eksiklik sıklığı olarak okunamaz. ^[8]

Hangi besinlerde B1 var?

NIH; tam tahılları, eti ve balığı besin kaynakları olarak sayar. ABD’de ekmek, tahıl ve bebek mamaları zenginleştirilir ve en yaygın kaynaklar tahıllar ile ekmektir; domuz eti de önemli bir kaynaktır. Süt ürünlerinde ve çoğu meyvede tiamin azdır. Isıtma tiamin içeriğini azaltabilir. ^[1] Türkiye için TÜBER 2022 porsiyon tablosu aşağıdaki değerleri verir (pişmiş porsiyon, bir ondalığa yuvarlanmış):

Tablo Türkiye için TÜBER’den alınmıştır; yukarıdaki NIH açıklamaları ise ABD verisine ve zenginleştirme uygulamasına dayanır. TÜBER ayrıca, gluten veya tahılları dışlayan eliminasyon diyetlerinde tiamin (B1) dahil bazı mikro besin ögelerinin eksikliğinin görülebileceğini listeler. ^[8]

B1 eksikliği ne demek: beriberi ve Wernicke ensefalopatisi

NIH’ye göre tiamin eksikliğinin erken evresinde kilo kaybı ve iştahsızlık, konfüzyon, kısa süreli bellek kaybı, kas güçsüzlüğü ve kalple ilgili belirtiler (kalp büyümesi gibi) görülebilir. En sık görülen tablo, esas olarak periferik nöropati ve kas erimesiyle karakterize beriberidir; nadiren ödemle giden konjestif kalp yetmezliğine ve bazen ölüme yol açar. Beriberi gelişmiş ülkelerde nadirdir ama zaman zaman görülür; NIH, takviye tiaminin, çoğu zaman damar yoluyla, beriberiyi hızla iyileştirdiğini bildirir. ^[1]

EFSA tabloyu şöyle ayırır: kuru beriberi esas olarak duyusal ve motor periferik nöropatiyle giden nörolojik bir tablodur; yaş beriberide buna kalp yetmezliği, kalp büyümesi ve taşikardi gibi kardiyovasküler bulgular eklenir; hızlı gelişen biçimi (Shoshin beriberi) akut ve ağırdır; bebek beriberisi tiamin eksikliği olan annelerin emzirdiği 2–6 aylık bebeklerde görülebilir. Beyindeki metabolik işlevlerin bozulması Wernicke ensefalopatisine (göz bulguları, ataksi ve bilinç bozukluğu) ve Korsakoff sendromuna (amnezi, yönelim bozukluğu, çoğu zaman konfabülasyon) yol açabilir. ^[2]

Ayrıntılı rehberB1 eksikliği belirtileri: beriberi ve Wernicke ensefalopatisi neden acildir?→

Kimlerde tiamin eksikliği riski vardır?

NIH, risk gruplarını şöyle sıralar: alkol bağımlılığı olanlar (gelişmiş ülkelerde kronik alkol kullanım bozukluğu tiamin eksikliğinin en yaygın nedeni görünür; kronik alkolizmi olanların yüzde 80’ine kadarı eksiklik geliştirir), HIV/AIDS’li kişiler, diyabetliler, yaşlılar ve bariatrik cerrahi geçirenler. ^[1] EFSA, Batı ülkelerinde eksikliğin alkolizm ve madde kullanımıyla ilişkili olduğunu; bariatrik cerrahi, gastrektomi, kronik sindirim ve karaciğer hastalıkları olanlarda da görülebildiğini belirtir. ^[2]

EFNS 2010 kılavuzu, Wernicke ensefalopatisinin alkolü olmayanlarda da, tiamin eksikliğine yol açabilecek her durumda düşünülmesi gerektiğini belirtir; bariatrik cerrahi sonrasında en az 6 ay tiamin durumunun izlenmesini ve parenteral tiamin desteğini önerir. ^[3]

Hiperemezis gravidarumda tiamin

Fiorentini ve arkadaşlarının 2023 tarihli sistematik derlemesi, hiperemezis gravidarum (uzun süren, ağır gebelik kusması) nedeniyle Wernicke ensefalopatisi gelişen 82 olguyu (66 yayından olgu bildirimi ve olgu serisi) inceledi. Hastaneye yatış ortalama 14,6. gebelik haftasında, ortalama 6,6 hafta süren kusmanın ardından oldu; ensefalopati ortalama 16,5. haftada ortaya çıktı; göz bulguları olguların yüzde 93,9’unda, ataksi yüzde 74,4’ünde, konfüzyon yüzde 76,8’inde vardı. Neredeyse tüm olgularda tiamin tedavisi uygulandı; klinik seyir ve doğum sonuçlarına ilişkin veriler çoğu zaman eksikti. Olgu bildirimleri hiperemezis gravidarumda bu komplikasyonun sıklığını göstermez; yalnız ortaya çıkan tabloyu tarif eder. ^[7]

Tiamin ile ilaç etkileşimleri

NIH, tiaminin bilinen bir ilaç etkileşimi olmadığını, ancak bazı ilaçların tiamin düzeyini olumsuz etkileyebildiğini bildirir. Loop diüretiği furosemid, idrarla tiamin kaybı nedeniyle düşük hatta eksik düzeylerle ilişkilendirilmiştir; tiamin takviyesinin loop diüretik kullananlarda eksikliği önleyip önlemediği klinik çalışmalarla belirlenmelidir. Kolorektal ve diğer solid kanserlerde kullanılan 5-florourasil ile beriberi veya Wernicke ensefalopatisi olguları bildirilmiştir; ilacın tiamin metabolizmasını artırıp aktif form TDP oluşumunu engelleyebileceği düşünülür. ^[1]

Tiamin eksikliği nasıl ölçülür?

EFSA’ya göre eritrosit transketolaz aktivitesi (ETKA), TDP’ye bağımlı bir enzimin işlevsel testidir; transketolaz aktivite katsayısı (αETK, “TDP etkisi”) 1,15’in altında olduğunda genellikle yeterli tiamin durumunu yansıttığı kabul edilir. NIH, TDP etkisinin sağlıklı kişilerde genellikle yüzde 0–15, sınırda eksiklikte yüzde 15–25, eksiklikte yüzde 25’in üzerinde olduğunu bildirir. Kanda (tam kan, serum, eritrosit) toplam tiamin ve eritrosit TDP düzeyleri de incelenmiştir; EFSA bu ölçümler için yerleşik kesme değerlerinin bulunmadığını belirtir. 24 saatlik idrar tiaminini tek başına güvenilir bir gösterge saymaz. ^{[2] [1]}

EFNS kılavuzu, kandan toplam tiamin ölçümünün tiamin verilmeden hemen önce yapılmasını önerir (iyi uygulama noktası). Bu nedenle şüphe varsa test sonucu beklenmeden tedavi başlanabilir; kılavuz tanıyı klinik bulgulara dayandırır. ^[3]

B1 takviyesinin faydası var mı?

Tiaminin metabolizmadaki rolü, eksikliği olmayan kişide ek takviyenin enerji, performans veya hastalık sonuçlarını iyileştireceği anlamına gelmez. Beriberi tedavisi dışındaki iddialar için kanıt sınırlıdır.

Benfotiamin ve diyabetik nöropati

NIH, benfotiaminin suda çözünmeyen sentetik bir türev olduğunu ve diyabetik nöropatide yalnızca birkaç küçük randomize çalışmada incelendiğini bildirir: üç çalışmada benfotiamin (tek başına veya diğer B vitaminleriyle) plaseboya göre nöropati belirtilerinin şiddetini ve erken böbrek hasarının belirteci olan idrar albümin atılımını azaltmış; bir başka çalışmada ise idrar albümini ve bir böbrek hasarı belirteci üzerinde etki bulunmamıştır. NIH, daha büyük ve uzun süreli, iyi tasarlanmış çalışmalara gerek olduğunu belirtir. ^[1] BENDIP çalışmasında simetrik distal diyabetik polinöropatisi olan 165 kişi, iki farklı benfotiamin dozu veya plasebo almak üzere randomize edildi; 6 haftalık tedavi sonunda birincil sonuç olan nöropati belirti skoru (NSS) protokole uyan analizde gruplar arasında anlamlı farklıydı (p=0,033), niyet-tedavi analizinde ise anlamlılığın hemen üzerindeydi (p=0,055); toplam belirti skoru (TSS) farklı değildi. Tedavi iyi tolere edildi. ^[4] Tek bir kısa RCT ve küçük çalışmalar kesin bir sonuç için yeterli değildir; benfotiamin tedavi kararı hekime bırakılır.

Kalp yetmezliği

NIH, kalp yetmezliği hastalarında zayıf tiamin durumunun çalışmalarda yüzde 21–98 arasında bildirildiğini; nedenler arasında ileri yaş, eşlik eden hastalıklar, yetersiz alım, diüretik tedavisi ve sık hastaneye yatışların sayıldığını aktarır. ^[1] Syed ve arkadaşlarının 2023 meta-analizi semptomatik kalp yetmezliği olan 298 katılımcılı 6 randomize çalışmayı (158 tiamin, 140 plasebo) birleştirdi; sol ventrikül ejeksiyon fraksiyonu (EF), NT-proBNP, yürüme testi, ölüm, hastaneye yatış ve nefes darlığında anlamlı fark yoktu; yalnızca kalp hızı anlamlı farklıydı (p=0,04). ^[5] Daha küçük bir çapraz geçişli pilot çalışmada (diüretik kullanan, EF’si %40’ın altındaki 9 hasta) 28 günlük tiamin sonrasında EF plaseboya göre %3,9 mutlak artış gösterdi (%32,8 ve %28,8; p=0,024). Bu çok küçük örneklemin sonucu meta-analizde doğrulanmamıştır. ^[6]

B1 fazlası ve üst sınır

EFSA, SCF’nin insanlarda oral tiamin alımının yan etkilerine dair verinin sınırlı olduğunu, doz-yanıt çalışmalarının bulunmadığını belirttiğini aktarır; LOAEL veya NOAEL belirlenemediğinden bir UL de belirlenemedi. Bu bir “güvenlidir” kararı değil, “sınır koymaya yetecek veri yoktur” tespitidir. ^[2]

Ayrıntılı rehberB1 eksikliği belirtileri: kimde görülür, nasıl ölçülür?→

Gebelik, emzirme ve diğer B vitaminleri

Gebelik ve emzirmede NIH RDA değeri 1,4 mg’dır; EFSA aynı mg/MJ değerini (0,1 mg/MJ) gebelik ve emzirme için de geçerli sayar, çünkü tiamin gereksiniminin enerji gereksinimiyle orantılı olduğunu varsayar. ^{[1] [2]} Gebelikte tiaminle ilgili asıl klinik sorun, yukarıda anlatılan uzun süren kusmadır; bu konu ve izlem hekim yönetimindedir.

Tiamin, B6 ve B12 gibi diğer B vitaminleriyle birlikte B kompleks ve multivitamin ürünlerinde bulunur; bu vitaminlerin ayrı rehberlerinde kendi referans değerleri, üst sınırları ve kanıtları verilmiştir. Toplam alım ürünlerin etiketlerinden hesaplanır. B6 vitamini ve B12 vitamini rehberleri ayrı sayfalardadır; karışım ürünler B kompleks rehberinde ele alınır.

B1 hakkında sık yanlış anlaşılanlar

• “Beriberi eski bir hastalıktır, artık görülmez.” NIH, beriberinin ABD gibi gelişmiş ülkelerde nadir olduğunu, ancak zaman zaman görüldüğünü bildirir. ^[1]
• “Suda çözünen vitamin olduğu için fazlası zararsızdır.” EFSA veri yetersizliği nedeniyle UL belirleyemedi; güvenlik sınırı bilinmiyor. ^[2]
• “Wernicke yalnız alkoliklerde olur.” EFNS, hastalığın alkolü olmayanlarda da, tiamin eksikliğine yol açabilecek her durumda düşünülmesi gerektiğini belirtir. ^[3]
• “Benfotiamin daha iyidir.” BENDIP’te benfotiamin plasebo ile karşılaştırıldı; tiamin ile doğrudan bir karşılaştırma yapılmadı. ^[4]

Bu rehber kişisel doz önermez.