Kilo rehberi

Kilo için A düzeyinde kanıt: reçeteli GLP-1 ilaçları

Semaglutid, tirzepatid ve liraglutid bağırsak hormonlarını taklit eden ilaçlardır ve Türkiye dahil birçok ülkede hekim reçetesiyle ve ruhsatlı endikasyonlarına göre kullanılır. Bu rehber ilaç kullanımı önermez; aşağıda yalnızca çalışmaların bulduğu aktarılır. Kayıp oranları ortalamadır ve kişiler arasında büyük fark gösterir.

• Semaglutid — diyabeti olmayan obezite ve fazla kilolarda kilo kaybı, A. STEP 1’de (1.961 yetişkin, 68 hafta, yaşam tarzı müdahalesine ek) ortalama kilo değişimi %−14,9 ve plaseboda %−2,4 idi; fark −12,4 yüzde puanı (%95 GA −13,4 ile −11,5). Katılımcıların %86,4’ü plasebodaki %31,5’e karşı en az %5 kilo verdi. ^[1]
• Tirzepatid — obezitede kilo kaybı (diyabeti olmayan yetişkinler), A. SURMOUNT-1’de (2.539 kişi, 72 hafta) ortalama kayıp doza göre %15,0–20,9, plaseboda %3,1 idi; en az %5 kilo verenlerin oranı tirzepatid gruplarında %85–91, plaseboda %35’ti. ^[3]
• Liraglutid — obezite ve fazla kilolarda kilo kaybı (yetişkin), A. SCALE’de (diyabeti olmayan 3.731 kişi, 56 hafta, yaşam tarzı danışmanlığına ek) ortalama kayıp 8,4 kg, plaseboda 2,8 kg idi (fark −5,6 kg); %63,2’si plasebodaki %27,1’e karşı en az %5 kilo verdi. ^[4] Haftalık semaglutidle doğrudan karşılaştırmada liraglutid daha az kilo kaybettirdi (hub sayfasında C).

A derecesi, bu ilaçların kontrollü çalışmalarda yaşam tarzı müdahalesine kıyasla ek kilo kaybı sağladığını gösterir. Aynı sayfalarda etkinin sürdürülmesiyle ilgili satırlar daha zayıftır: STEP 1 uzantısında (327 kişilik alt grup) ilaç ve yaşam tarzı programı bırakıldıktan bir yıl sonra katılımcılar kaybettikleri kilonun yaklaşık üçte ikisini geri aldı ve kardiyometabolik iyileşmelerin çoğu başlangıca döndü; semaglutid sayfasında bu satır E (fayda gösterilmedi) olarak derecelenir. ^[2] Tirzepatidde tedaviye devamla kilonun korunması tek bir randomize çalışmaya dayandığı için C’dir. Güvenlik, boxed warning, sahte ürün uyarıları ve Türkiye’deki ruhsat durumu ilgili ilaç sayfalarında ayrıca ele alınır.

Araştırma aşamasındaki iki peptit de kilo iddiasıyla anılır. Retatrutid hiçbir ilaç otoritesinin onayını almamış, Türkiye’de ruhsatı olmayan bir ilaç adayıdır; faz 3 kilo sonuçları tek ve üretici finansmanlı çalışmalara dayandığı ve uzun süreli güvenliği bilinmediği için hub sayfasında C’dir. MOTS-c için kilo ve insülin direnci verisi farelerden gelir; satır E’dir (insanda çalışılmadı).

Çalışmalara kimler alındı?

A derecesinin kapsamı, çalışmalara alınan kişilerle sınırlıdır. STEP 1, diyabeti olmayan ve vücut kitle indeksi 30 ve üzeri (ya da kiloya bağlı en az bir hastalıkla birlikte 27 ve üzeri) 1.961 yetişkini kapsadı. SURMOUNT-1’de başlangıç ağırlığı ortalama 104,8 kg, VKİ ortalaması 38,0’dı ve katılımcıların %94,5’i VKİ 30 ve üzerindeydi; diyabetliler dışlandı. SCALE’de ortalama yaş 45,1, katılımcıların %78,5’i kadındı ve %61,2’sinde prediyabet vardı. ^{[1] [3] [4]} Bu özellikler, sonuçların hafif fazla kilolu ya da sağlıklı ağırlıkta olup kilo vermek isteyen kişilere olduğu gibi taşınamayacağını gösterir. Takviyelerin kanıtı ise çoğunlukla çok daha küçük örneklemlere ve kısa sürelere dayanır; derecelerin farkı bu yüzden yalnızca etki büyüklüğünden değil, çalışma tasarımının kalitesinden de gelir.

Takviyeler: C ve altı

• Protein (yüksek proteinli diyet) — C. 24 çalışmalık meta-analizde (1.063 kişi, ortalama 12,1 hafta) enerji kısıtlı diyetlerde yüksek proteinli düzen, standart proteinli düzene göre vücut ağırlığında −0,79 kg (%95 GA −1,50 ile −0,08), yağ kütlesinde −0,87 kg fark yarattı ve yağsız kütle kaybını 0,43 kg azalttı. Yazarlar yararı “mütevazı” olarak niteler; veri protein tozlarına değil, diyetlere aittir. ^[7] Karşı ağırlık olarak TÜBER 2022, yüksek proteinli diyetleri genel olarak sağlık için risk oluşturabilecek sürdürülebilir olmayan diyetler arasında sayar. ^[8] Bu iki cümle birlikte okunur: kısa süreli çalışmada küçük bir fark vardır, ulusal rehber ise uzun vadeli sürdürülebilirlik ve dengeli beslenme açısından aynı uygulamayı önermez.
• Berberin — vücut ağırlığı, C. 12 randomize çalışmanın meta-analizinde ortalama −2,07 kg (%95 GA −3,09 ile −1,05), VKİ’de −0,47 kg/m² ve bel çevresinde −1,08 cm düşüş bildirildi; karaciğer enzimlerinde fark yoktu. ^[6] Berberin sayfasında asıl kanıtlı alan tip 2 diyabet kan şekeridir (B, çalışma kalitesi düşük); ilaç etkileşimleri ayrıca bir uyarı konusudur.
• Probiyotik — kilo kontrolü, D. Probiyotik sayfasında aktarılan bir şemsiye derlemede vücut ağırlığında ortalama 0,59 kg azalma bildirildi; kanıtın güvenilirliği düşüktür. Etki büyüklüğü, tek başına bir kilo verme stratejisi için yetersizdir.

Pazarlama dili: E dereceli satır

• Yeşil çay — kilo verme, E. Cochrane incelemesinde Japonya dışında yapılan çalışmalar birleştirildiğinde ortalama kilo farkı −0,04 kg’dır (%95 GA −0,5 ile 0,4; 532 katılımcı); Japonya’da yapılan sekiz çalışma birleştirilemeyecek kadar farklıydı ve kayıp −0,2 ile −3,5 kg arasında değişti. Yazarlar yeşil çayın küçük, istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir kayba yol açtığını, bu kadar küçük bir kaybın klinik olarak önemli olmasının olası olmadığını ve kilo kaybının korunmasına anlamlı etkisi bulunmadığını belirtir. ^[5] Yeşil çayın tansiyon ve LDL kolesterol üzerindeki küçük etkisi (B) ayrı bir sonuçtur ve kilo iddiasını desteklemez.
• “Yağ yakıcı” ve “metabolizma hızlandırıcı” karışımlar. Birden fazla bileşenli ürünlerde bu sayfadaki dereceler tek tek bileşenlerin kendi çalışmaları için geçerlidir; karışım için geçerli değildir.
• Berberin — “doğanın metformini” söylemi, E. Berberin sayfasında metformin dahil ağızdan antidiyabetiklerle kıyaslandığında anlamlı olarak daha iyi glisemik kontrol bulunmamıştır; bu satır kilo değil kan şekeri iddiasıdır ve E olarak derecelenir.

Önce yaşam tarzı: kılavuzlar ne diyor?

Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022’ye göre obezite tedavisinde yaşam tarzı değişikliklerine eklenen davranış terapisi tedavi başarı oranlarını artırır ve erişilen vücut ağırlığının sürdürülmesine katkı sağlar. ^[8] Aynı rehber yetişkinler için haftada en az 150 dakika orta şiddette veya 75 dakika şiddetli fiziksel aktivite önerir ve yetersiz uyku süresini obezite gelişiminde rol oynayan etkenler arasında sayar. Aynı rehber, fazla kilolu ya da obez olmanın kalp hastalığı, yüksek kan basıncı, kan kolesterolünde artış, tip 2 diyabet, artrit, uyku apnesi ve bazı kanserlerin gelişmesinde etkili olabileceğini belirtir.

GLP-1 ilaçlarının çalışmaları da yaşam tarzı müdahalesine ek olarak (adjunct) yapılmıştır: STEP 1 ve SCALE’de her iki grup da yaşam tarzı desteği aldı. ^{[1] [4]} Bu nedenle ilaç sonuçları “yaşam tarzı yerine” değil “yaşam tarzına ek” olarak okunur. Bırakma sonrası kilo geri alımı, obezitenin kronik niteliğine dair yazarların yorumuyla birlikte düşünülür. ^[2]

Ne zaman hekime başvurulur?

• Obezite söz konusuysa ya da kilo ile ilişkili bir hastalık (tansiyon, kolesterol, uyku apnesi vb.) varsa; çalışmalara alınma ölçütü vücut kitle indeksi 30 ve üzeri ya da 27 ve üzeri ile en az bir kiloya bağlı hastalıktı, ruhsatlı endikasyonlar ilaç sayfalarında KÜB’e göre aktarılır ve reçeteli seçenekler ancak hekim değerlendirmesiyle gündeme gelir.
• Nedeni açıklanamayan kilo artışı ya da kilo kaybı varsa; tiroid ve diğer hastalıklar ayrıca değerlendirilir.
• Tip 2 diyabet için ilaç kullanılıyorsa; berberin gibi ürünlerin bu ilaçlarla etkileşimi hekim bilgisi gerektirir.
• Gebelik, emzirme, çocukluk ve ergenlik çağı söz konusuysa; bu gruplarda kilo verme amaçlı takviye ve ilaçlar ayrı güvenlik değerlendirmesi gerektirir.
• Yeme bozukluğu şüphesi varsa; kilo verme ürünleri bu tabloda zarar verebilir.
• GLP-1 ilaçlarında sahte ürün riski ayrı bir güvenlik konusudur; DSÖ’nün 2024 tarihli sahte Ozempic uyarısı semaglutid sayfasında kaynağıyla aktarılır.

Özet tablo: kilo için ürünler

Bu rehber kişisel doz önermez; ilaç ve takviye kararı, kullanılan ilaçlar ve sağlık öyküsüyle birlikte hekim tarafından değerlendirilir.