Alfa Lipoik Asit

Alfa lipoik asit nedir ve vücutta ne yapar?

TİTCK onaylı kısa ürün bilgisine (KÜB) göre alfa lipoik asit (tioktik asit), vitamin benzeri ancak alfa-keto asitlerin oksidatif dekarboksilasyonunda koenzim fonksiyonuna sahip endojen (vücutta üretilen) bir maddedir. ^[10] KÜB’ün farmakodinamik bölümü, diyabette hiperglisemiye bağlı ileri glikozilasyon son ürünlerinin ve serbest oksijen radikallerinin sinir hasarıyla ilişkilendirildiğini, sıçan deneylerinde ALA’nın bu süreçlerle etkileşip diyabetik sinirde antioksidan etki gösterdiğini aktarır; bu deney sonuçlarının insan sinir işlevinin düzelebileceği teorisini desteklediği ifade edilir. ^[10] Hsieh ve arkadaşları da ALA’nın oksidatif stresi azaltarak ve mikrosirkülasyonu iyileştirerek belirtileri düzelttiğinin bulunduğunu bir giriş cümlesi olarak yazar. ^[2] Bu bir mekanizma varsayımıdır; aşağıdaki bölümler insan çalışmalarının sonucunu ele alır.

Oral ALA’nın mutlak biyoyararlanımı, KÜB’e göre, IV uygulamaya kıyasla yaklaşık %20’dir; plazma yarılanma zamanı yaklaşık 25 dakikadır ve 600 mg oral uygulamadan 0,5 saat sonra yaklaşık 4 µg/mL tepe plazma değerleri ölçülür. KÜB, katı farmasötik formların oral çözeltilere göre göreli biyoyararlanımının %60’tan yüksek olduğunu ve gıdayla birlikte alımın emilimi azaltabildiğini de belirtir. ^[10] ALA, vitamin ya da mineral gibi zorunlu besin ögesi sayılmaz; günlük gereksinim veya eksiklik tanımı bulunmaz.

Alfa lipoik asit diyabetik nöropatiye iyi gelir mi?

Kısa süreli çalışmalar. Ziegler ve arkadaşlarının SYDNEY 2 çalışması çok merkezli, çift kör, plasebo kontrollü bir RCT’dir: Rusya ve İsrail’de distal simetrik polinöropatisi olan 181 diyabetli, 5 hafta boyunca günde bir kez 600 mg (45 kişi), 1200 mg (47), 1800 mg (46) ALA ya da plasebo (43) aldı. Toplam belirti skoru (TSS) başlangıçta gruplar arasında farklı değildi; ALA600 grubunda ortalama 4,9 puan (%51), ALA1200’de 4,5 puan (%48), ALA1800’de 4,7 puan (%52), plasebo grubunda 2,9 puan (%32) düştü (hepsi plaseboya göre p < 0,05). TSS’de en az %50 azalma sağlayan hasta oranı plasebo grubunda %26, ALA600’de %62, ALA1200’de %50, ALA1800’de %56 idi. Nöropati bozulma skoru (NIS) sayısal olarak düştü; güvenlik analizinde doza bağlı bulantı, kusma ve baş dönmesi artışı görüldü. ^[3]

Hsieh ve arkadaşlarının 2023 tarihli meta-analizi, oral ALA’yı plaseboyla karşılaştıran 10 RCT’yi (1.242 hasta) topladı. ALA toplam belirti skoru (doza bağlı bir eğilimle), nörolojik bozulma skoru (NDS) ve genel memnuniyet skorunda olumlu sonuç verdi; VAS, titreşim algı eşiği, NIS-LL ve sinir ileti çalışmalarında olumlu sonuç vermedi. ^[2] Bu sonuçlar yazarların beyanına göre çıkar çatışması bulunmayan bir derlemeden gelir.

Cochrane derlemesi (en az 6 ay). Baicus ve arkadaşlarının 2024 tarihli Cochrane derlemesi, ALA’yı plaseboyla en az altı ay boyunca karşılaştıran RCT’leri aldı; üç çalışma (816 katılımcı) analize girdi ve tüm çalışmalar yüksek eksik veri (attrition) yanlılığı riski taşıyordu. ALA plaseboyla karşılaştırıldığında altıncı ayda TSS ile ölçülen nöropati belirtileri üzerinde muhtemelen çok az ya da hiç etkisi yoktu (ortalama fark −0,16 puan; %95 GA −0,83 ile 0,51; 1 çalışma, 330 katılımcı; orta kesinlikte kanıt); GA, minimal klinik olarak önemli fark olan 0,97 puanı kapsamıyordu. Alt ekstremite nöropati bozulma skorunda (NIS-LL) altıncı ayda çok az ya da hiç etkisi olmayabilir (ortalama fark −1,02; %95 GA −2,93 ile 0,89; 1 çalışma, 245 katılımcı; düşük kesinlik); ancak yazarlar GA’nın alt sınırı 2 puanlık minimal önemli farkı aştığı için anlamlı bir yararın dışlanamayacağını belirtti. Altı ay içinde tedavinin bırakılmasına yol açan yan etkiler bakımından fark muhtemelen yoktu (RR 1,48; %95 GA 0,50–4,35; 3 çalışma, 1.090 katılımcı; orta kesinlik). Hiçbir çalışma yaşam kalitesini veya nöropati komplikasyonlarını bildirmedi. ^[1]

4 yıllık çalışma. Ziegler ve arkadaşlarının NATHAN 1 çalışmasında hafif-orta diyabetik duyusal-motor polinöropatisi olan 460 hasta günde 600 mg ALA (233) ya da plasebo (227) aldı. Birincil birleşik sonuçta (NIS-LL ve yedi nörofizyolojik test) 4 yılda gruplar arasında anlamlı fark yoktu (p = 0,105); ikincil sonuçlardan NIS (p = 0,028), NIS-LL (p = 0,05) ve NIS-LL kas güçsüzlüğü alt skoru (p = 0,045) ALA lehine bulundu. Ciddi yan olay oranı ALA grubunda %38,1, plasebo grubunda %28,0 idi; tolerabilite değerlendirmesi ve tolerabilite kaynaklı bırakmalar gruplar arasında farklı değildi. Tam metindeki çıkar beyanına göre yazarlardan üçü ilacın üreticisi olan şirketin çalışanıdır, diğer yazarların çoğu aynı şirketten danışmanlık ücreti veya hibe almıştır. ^[4]

Toplam tablo: kısa süreli çalışmalar belirti skorunda düşüş gösterdi; en az 6 ay süren çalışmaları birleştiren Cochrane derlemesi muhtemelen çok az ya da hiç etki saptadı ve 4 yıllık çalışmanın birincil sonucu anlamlı değildi. Bu nedenle olumlu sonuçlar sınırlı kesinlikli kabul edilir (derece C) ve uzun süreli bulgular karşı ağırlık oluşturur (derece E).

Alfa lipoik asit kan şekerini ve kiloyu etkiler mi?

Jibril ve arkadaşlarının dozaj-yanıt meta-analizi, tip 2 diyabetli yetişkinlerde oral ALA’yı inceleyen 16 çalışmayı (1.035 hasta) kapsadı; günde her 500 mg artış HbA1c, vücut ağırlığı, CRP, açlık glukozu ve trigliseriti anlamlı biçimde azalttı. HbA1c için J biçimli bir etki görüldü (ortalama fark −0,32 puan; %95 GA −0,45 ile −0,18); 600 mg/gün üzerinde vücut ağırlığında doğrusal azalma vardı (−0,30 kg; %95 GA −0,57 ile −0,04). Yazarlar tüm sonuçlar için nokta tahminlerin minimal klinik önem eşiklerinin altında olduğunu ve anlamlı iyileşmelere karşın etkilerin klinik açıdan önemli olmadığını belirtti. ^[5] NCCIH özeti ise 2019 tarihli 10 çalışmalık (553 katılımcı) bir derlemenin ALA’nın kan şekeri, kolesterol ve trigliserit düzeylerini düşürmede plasebodan daha iyi olmadığını gösterdiğini aktarır. ^[7] İki derlemenin sonucu aynı yönde değildir; birleştirmek için ortak bir çerçeve yoktur.

Kucukgoncu ve arkadaşlarının meta-analizi, ALA’yı plaseboyla karşılaştıran 10 çift kör RCT’yi birleştirdi; ALA plaseboya göre ortalama 1,27 kg (%95 GA 0,25–2,29) daha fazla kilo kaybı ve −0,43 kg/m² (%95 GA −0,82 ile −0,03) daha fazla VKİ düşüşü sağladı. Meta-regresyonda doz kilo ve VKİ değişimini anlamlı etkilemedi. Yazarlar bunu küçük ama anlamlı bir kısa vadeli kilo kaybı olarak yorumladı ve dozlar ile uzun dönem sonuçları için daha fazla araştırma gerektiğini belirtti. ^[6]

Alfa lipoik asit diyabetin diğer komplikasyonlarını etkiler mi?

NCCIH özeti, tip 2 diyabetli 467 kişinin 2 yıl boyunca günde 600 mg ALA veya plasebo aldığı bir çalışmada klinik olarak anlamlı diyabetik makula ödemi gelişimi bakımından istatistiksel fark bulunmadığını bildirir. NCCIH ayrıca 12 çalışmayı (653 katılımcı) değerlendiren 2022 tarihli bir derlemenin ALA takviyesinin diyabetik nefropatide böbrek işlevini iyileştirmediğini, yazarların kanıtın az sayıda çalışma ve katılımcı nedeniyle sınırlı olduğunu belirttiğini aktarır. NCCIH diyabetik nöropati için 2022 tarihli sekiz çalışmalık bir derlemede (1.500 katılımcı) üç çalışmanın belirtilerde iyileşme, beşinin iyileşme bulamadığını; yine 2022 tarihli 9 çalışmalık (2.062 katılımcı) başka bir derlemenin ise ALA’nın diyabetik nöropatide ağrıyı azaltmaya yardımcı olabileceğini bulduğunu da aktarır. ^[7] NCCIH genel olarak, birkaç takviye için zayıf bir olası yarar kanıtı bulunduğunu, ALA’nın diyabetik nöropatiye bağlı ağrıyı azaltmada yararlı olabileceğine dair bazı çalışmalar olduğunu, çoğu çalışmanın ise boyut ve yöntem sınırlılıkları nedeniyle net bir sonuca götürmediğini yazar. ^[7]

Alfa lipoik asit güvenli mi? Yan etkiler, hipoglisemi ve insülin otoimmün sendromu

KÜB’e göre yaygın görülen yan etkiler baş dönmesi ve bulantıdır; çok seyrek olarak tat değişikliği, baş ağrısı, aşırı terleme, görme bozuklukları, kusma, mide ve bağırsak ağrısı, ishal ve ürtiker, kaşıntı gibi alerjik reaksiyonlar bildirilir. Artmış glukoz kullanımı nedeniyle çok seyrek olarak kan glukozunda düşme (hipoglisemi) görülebilir; insülin otoimmün sendromu ise sıklığı “bilinmiyor” olarak listelenir. ^[10] NCCIH özeti en sık yan etkileri baş ağrısı, mide yanması, bulantı ve kusma olarak sıralar. ^[7]

İnsülin otoimmün sendromu (IAS). KÜB, tioktik asit tedavisi sırasında IAS olgularının bildirildiğini, HLA-DRB104:06 ve HLA-DRB104:03 aleli taşıyan hastaların IAS’ye daha yatkın olduğunu yazar; HLA-DRB104:03 için yatkınlık odds oranı 1,6 (özellikle beyaz ırkta ve kuzeyden çok güney Avrupa’da yaygın), HLA-DRB104:06 için 56,6’dır (özellikle Japon ve Koreli hastalarda). KÜB, tioktik asit kullanan hastalarda spontan hipogliseminin ayırıcı tanısında IAS’nin düşünülmesi gerektiğini belirtir. ^[10] Gullo ve arkadaşları 600 mg/gün ALA kullanan, insülin kullanmayan ve insülinomu olmayan altı Avrupalı beyaz hastada (ortanca yaş 63; üç erkek, üç kadın) IAS bildirdi: hipoglisemi belirtileri ALA başlangıcından 30 ile 120 gün sonra ortaya çıktı, ALA’nın bırakılmasıyla hipoglisemi atakları azaldı; tüm hastalara oral veya damar içi glukoz ve prednizon verildi. Beş hastada HLA-DRB104:03, bir hastada HLA-DRB104:06 saptandı. ^[8] Li ve arkadaşlarının literatür analizi 37 olguyu kapsadı (ortanca yaş 61; 28 kadın, 9 erkek); ALA bırakıldıktan veya kortikosteroid tedavisinden sonra hipoglisemi 5 gün ile 8 ay arasında kayboldu, insülin otoantikorları ortanca 7 ayda negatifleşti ve ortanca 7,25 aylık izlemde yinelemeyen atak görülmedi. Yazarlar IAS’yi ALA ile bildirilen en ciddi advers reaksiyon olarak niteler ve nadir bir otoimmün hastalık olarak tanımlar. ^[9]

Etkileşimler ve özel gruplar (KÜB). KÜB’e göre ALA ile birlikte sisplatinin etkisi azalabilir; ALA bir metal şelatörüdür ve metal içeren ürünlerle (demir ve magnezyum preparatları, kalsiyum içeriği nedeniyle süt ürünleri) birlikte uygulanmamalıdır; günlük doz kahvaltıdan 30 dakika önce alınmışsa demir ve/veya magnezyum preparatları öğle veya akşam alınmalıdır. İnsülin ve/veya oral antidiyabetiklerin kan şekerini düşürücü etkileri artabilir; özellikle tedavinin başında kan glukozunun düzenli izlenmesi gerekir ve bazı vakalarda antidiyabetik ilaç dozlarının azaltılması gerekebilir. Çocuklarda ve ergenlerde yeterli klinik deneyim olmadığından kontrendikedir. Gebelik için klinik veri yoktur, hayvan çalışmaları doğrudan ya da dolaylı zararlı etki göstermemiştir ve gebe kadınlara verilirken tedbirli olunması gerekir; insan sütüyle atılıp atılmadığı bilinmemektedir. Alkolle birlikte 10 ile 40 g arası ALA dozlarının kazara veya intihar amaçlı alımından sonra ölümle sonuçlanabilen ciddi intoksikasyon (nöbet, laktik asidoz dahil) bildirilmiştir. ^[10]

Türkiye’de düzenleme durumu nedir?

ALA Türkiye’de iki ayrı çerçevede yer alır; bu iki düzenleme ayrı belgelerdedir ve birbirini onaylamaz.

Takviye edici gıda. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi’nin 21/09/2026 tarihli sürümünde “Alfa Lipoik asit” için kaynak olarak sığır ve kimyasal sentez belirtilir; 11 yaş ve üzeri sütununda üst sınır 600 mg/gün, yayım tarihi 22/01/2016’dır. ^[11]

İlaç. Alfa lipoik asit Türkiye’de ruhsatlı ilaç olarak da bulunur. TİTCK’nın 2024 arşivinde yayımlanan 600 mg film kaplı tablet KÜB’ü “periferal (sensomotor) diyabetik polinöropati semptomlarının tedavisinde endikedir” der, günlük dozu 600 mg alfa lipoik aside eşdeğer tek doz olarak tanımlar ve diyabetik polinöropati tedavisinin temelinin diyabetin optimum kontrolü olduğunu belirtir; şiddetli semptomlu vakalarda tedaviye infüzyonla başlanabileceğini de yazar. ^[10] Bu paragraf ilaç KÜB’ünü aktarır; ilaç kullanımı hekimle ilgili bir karardır ve bu rehber kişiye özel doz önermez.

Geri ödeme. Türk Eczacıları Birliği’nin 28/09/2026 tarihli duyurusu, SGK’nın 09.05.2024 tarihli ve 32541 sayılı Mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanan Sağlık Uygulama Tebliği değişikliğiyle, 17 Mayıs 2024’ten geçerli olmak üzere Hasta Katılım Payından Muaf İlaçlar Listesi’ndeki (EK-4/D) “10.12.4. Alfa lipoik asit (sadece periferik diabetik nöropatide)” ifadesinin “10.12.4. Alfa lipoik asit (Sadece G63.2*)” olarak değiştirildiğini aktarır; duyuruda SGK’nın G63.2* kodunun Tebliğin 4.2.35.A maddesindeki tanıları kapsadığını bildirdiği belirtilir. Bu cümleler Birliğin aktardığı SGK metnidir. ^[12]

Bu rehber ürün veya tedarik yeri önermez.

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişiye özel doz önermez; yukarıdaki sayılar çalışma ve resmi belge içeriğinin aktarımıdır.