Devedikeni

Devedikeni (silimarin) nedir?

NCCIH’e göre devedikeni (milk thistle), büyük mor çiçekli, Avrupa’ya özgü uzun boylu bir bitkidir; Kuzey Amerika’ya erken kolonistlerce götürülmüştür. Ekstresinin ana bileşeni, bir bileşikler karışımı olan silimarindir. Geçmişte karaciğer hastalıkları ve anne sütünü artırmak için kullanılmıştır; bugün karaciğer hastalıkları, diyabet ve başka durumlar için takviye olarak pazarlanır. ^[1] Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Listesi’nde Silybum marianum “Meryem Ana dikeni, devedikeni” adıyla, meyve, tohum, yaprak ve toprak üstü kısımlarıyla anılır. ^[8]

Silimarin tek bir madde değil karışımdır; Türkiye’deki Kısıtlı Maddeler Listesi de silimarin ve “silibin” için ayrı satırlar tanımlar. ^[9] Bu nedenle bir çalışmada “silimarin” dozu, bir etikette “silibin” ya da toplam ekstre miktarıyla aynı şey olmayabilir.

Vücuttaki rolü ve kullanım amacı

Devedikeni bir besin öğesi değildir; vücutta gerekli bir görevi ve eksikliği yoktur. Kullanım amacı karaciğeri “korumak”tır; ancak NCCIH, insanlardaki etkileri hakkında kesin sonuçlara varmak için yeterli yüksek kaliteli kanıt bulunmadığını bildirir. ^[1] Aşağıdaki bölümlerde iddialar hastalık türüne göre ayrılır; karaciğer hastalığı olan kişiler için bu bilgi bir tedavi önerisi niteliği taşımaz.

Devedikeni hepatit C’de işe yarar mı?

Fried ve arkadaşlarının JAMA çalışması, ABD’de 4 merkezde yapılan çift kör, plasebo kontrollü bir RCT’dir. Daha önce interferon temelli tedaviyle başarısız kalmış, ALT düzeyi 65 U/L veya üzerinde olan 154 kronik HCV’li kişi üç gruba randomize edildi: iki farklı yüksek silimarin dozu ve plasebo; süre 24 haftaydı. Birincil sonlanıma (ALT’nin normale inmesi ya da en az %50 azalma) her grupta yalnızca 2’şer kişi ulaştı (plasebo %3,8, düşük doz %4,0, yüksek doz %3,8; P ≥ 0,99). ALT’deki ortalama düşüş gruplar arasında anlamlı farklı değildi (P = 0,75); HCV RNA ve yaşam kalitesi ölçütlerinde de fark yoktu; yan olay profili plaseboyla benzerdi. Çalışma NIH destekliydi. ^[2]

Yang ve arkadaşlarının meta-analizi, kronik HCV’li kişilerde silimarin (ya da damar içi silibinin) ile plaseboyu karşılaştıran 5 RCT’yi (222 silimarin, 167 plasebo) birleştirdi. Oral silimarin alanlarda HCV RNA değişimi plasebodan farklı değildi (P = 0,19), ALT etkisi de farklı değildi (P = 0,45); yaşam kalitesi iyileşmesi iki grupta benzerdi. Yazarlar oral silimarinin tolere edildiğini, ancak ara sonlanımlarda (ALT, HCV RNA) yarar kanıtı bildirilmediğini belirtir. Damar içi uygulama için daha fazla çalışma gerektiğini ekler. ^[3]

Devedikeni yağlı karaciğer (NAFLD/NASH) için etkili mi?

Navarro ve arkadaşlarının çalışması, ABD’de 5 merkezde yapılan keşifsel, çift kör, plasebo kontrollü faz II RCT’dir. Sirozu olmayan NASH hastalarına standartlaştırılmış bir silimarin preparatı (iki farklı yüksek doz) ya da plasebo 48 hafta verildi. 116 kişi taranmış, 78’i randomize edilmişti. Birincil sonlanıma (NAS’ta en az 2 puan histolojik düzelme) 700 mg dozda 4/27 (%15), 420 mg dozda 5/26 (%19), plasebo grubunda 3/25 (%12) ulaştı (p = 0,79); yazarlar niyet-tedavi analizinde yarar olmadığını belirtti. Merkezi patolog incelemesinde katılımcıların 49’unun (%63) histolojik giriş ölçütlerini karşılamadığı, fibrozun en çok plasebo grubunda düzeldiği (anlamlı fark olmadan) bildirildi; yazarlar bu nedenlerle silimarinin NASH’taki etkisini sonuçsuz olarak değerlendirdi. Yan olaylarda gruplar arası anlamlı fark yoktu. ^[4] Makalenin düzeltmesi yalnızca bir yazar adına ilişkindir (PLoS One 2019;14:e0223915).

Li ve arkadaşlarının 2024 tarihli meta-analizi, NAFLD/NASH’ta 26 RCT’yi (2.375 hasta) birleştirdi. Silimarin toplam kolesterol (SMD −0,85; %95 GA −1,23 ile −0,47), trigliserit (−0,62; −1,14 ile −0,10), LDL-K (−0,81; −1,31 ile −0,31) ve açlık insülinini (−0,59; −0,91 ile −0,28) anlamlı biçimde düşürdü, HDL-K’yı yükseltti (0,46; 0,03–0,89); HOMA-IR için özet bu düşüşü de anlamlı sayar, ancak bildirilen güven aralığı 0’ı kapsar (SMD −0,37; −0,77 ile 0,04). ALT ve AST düşük bulundu ve karaciğer histolojisinde steatoz düzeldi (OR 3,25; %95 GA 1,80–5,87). Yazarlar etkilerin daha fazla araştırmayla doğrulanması gerektiğini belirtti. ^[5] İki sonuç yan yana okunduğunda tablo şöyledir: meta-analizdeki laboratuvar ve histoloji düzelmeleri, NIH destekli faz II RCT’nin birincil sonlanımındaki “fark yok” sonucuyla örtüşmez; iki sonuç aynı soruya farklı çalışma türleriyle yanıt verir. NCCIH ise NAFLD için sonuçları çelişkili ya da sonuca varmak için sınırlı olarak niteler. ^[1]

Devedikeni tüberküloz ilaçlarına bağlı karaciğer hasarını önler mi?

Tao ve arkadaşlarının meta-analizi (arama 30 Kasım 2018’e kadar), antitüberküloz ilaç kaynaklı karaciğer hasarını (DILI) önlemek için silimarin ile plaseboyu karşılaştıran 5 RCT’yi (1.198 hasta; 585 silimarin, 613 plasebo) aldı. Silimarin 4. haftada DILI oluşumunu anlamlı biçimde azalttı (RR 0,33; %95 GA 0,15–0,75); ALT, AST ve ALP düzeylerinde de küçük düşüşler vardı (SMD −0,15, −0,14 ve −0,12). Yan olaylar plaseboyla benzerdi (OR 1,09; %95 GA 0,86–1,39). ^[6] Bu, tek bir meta-analizdir; bu bilgi tüberküloz tedavisi gören kişinin ilaç rejimini değiştirmeye dayanak oluşturmaz.

Devedikeni diyabette kan şekerini düşürür mü?

Voroneanu ve arkadaşlarının meta-analizi, tip 2 diyabette 5 RCT’yi (270 hasta) kapsadı: açlık kan şekeri −26,86 mg/dL (%95 GA −35,42 ile −18,30) ve HbA1c −1,07 (%95 GA −1,73 ile −0,40) azaldı, lipid profilinde etki yoktu. Yazarlar kanıtın düşük kalitesi ve yüksek heterojenlik nedeniyle hiçbir öneri yapılamayacağını belirtti. ^[7] NCCIH de az sayıda çalışmanın devedikeni ekstrelerinin tip 2 diyabette kan şekerini kontrol etmeye yardım edebileceğini gösterdiğini, ancak araştırmaların çoğunun Orta Doğu ülkelerinde yapıldığını ve aynı sonuçların dünyanın başka yerlerinde görülüp görülmeyeceğinin belirsiz olduğunu bildirir. ^[1]

Yin ve arkadaşlarının 2025 tarihli meta-analizi insülin direnci ve duyarlılığına odaklandı: İran, Mısır ve İtalya’dan 6 çalışma (673 katılımcı) alındı ve hepsinde yanlılık riski düşüktü. HOMA-IR plaseboya göre düştü (ortalama fark −2,29; %95 GA −4,55 ile −0,03; p = 0,047), açlık insülini değişmedi (−2,56; %95 GA −7,60 ile 2,48). Alt gruplarda HOMA-IR iyileşmesi tip 2 diyabette ve alkolik sirozlu diyabetlilerde görüldü, NAFLD hastalarında görülmedi. Yazarlar kanıtın sınırlı olduğunu ve bu parametrelerin genel olarak anlamlı biçimde iyileşmediğini belirtir. ^[10]

Devedikeni anne sütünü ve diğer durumları etkiler mi?

NCCIH, devedikeninin anne sütü üretimini etkileyip etkilemediğinin belirsiz olduğunu, diğer durumlarda yararlı olup olmadığının ise bilinmediğini bildirir. ^[1] Alkol ilişkili karaciğer hastalığı, hepatit B, kemoterapiye bağlı karaciğer sorunları gibi durumlar için NCCIH sonuçların çelişkili ya da sonuca varmak için sınırlı olduğunu belirtir; NIH destekli hepatit C ve NASH çalışmaları silimarin ekstresinden yarar göstermemiştir. ^[1]

Devedikeni güvenli mi, kalite sorunları var mı?

NCCIH’e göre ağızdan alındığında devedikeni genellikle iyi tolere edilir; en sık yan etkiler şişkinlik, bulantı ve gaz gibi sindirim belirtileridir. Özellikle ambrozya (ragweed), krizantem, marigold ve papatya gibi akraba bitkilere alerjisi olanlarda alerjik reaksiyon görülebilir. Gebelik ve emzirmede güvenliği hakkında az şey bilinir. ^[1]

NCCIH ayrıca devedikeni takviyelerinin kimyasal ve mikrobiyolojik kalitesine ilişkin kaygılar dile getirildiğini bildirir: bazı ürünlerde silimarin miktarı etiketteki miktardan önemli ölçüde farklı bulunmuş, bazılarında pestisit, mikroorganizma veya mikotoksin (küf toksini) kirliliği saptanmıştır. ^[1] Bu nedenle çalışmalarda ölçülen bir sonuç, piyasadaki herhangi bir ürüne otomatik olarak aktarılamaz.

Türkiye’de devedikeni hangi statüde?

Tarım ve Orman Bakanlığı Bitki Listesi’nin 16/07/2026 güncellemesinde Silybum marianum (meyve, tohum, yaprak, toprak üstü) pozitif (P) olarak yer alır. ^[8] Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi’nin 21/09/2026 sürümünde iki ayrı satır vardır: “Silimarin (Silybum marianum ekstresinden)” için 900 mg/gün (yayım 27/06/2016) ve “Silibin (Silybum marianum ekstresinden)” için 450 mg/gün (yayım 09/03/2017); ikisi de 11 yaş ve üzeri maksimum sütunundadır, 4–10 yaş sütunları boştur. ^[9] Bu sınırlar belirteç bileşik miktarlarıdır ve ayrı birimlerdir; çalışmalarda kullanılan toplam ekstre ağırlığıyla aynı birimde değildir. Takviye edici gıdalar Türkiye’de takviye mevzuatı sayfasında ayrıca ele alınır. Bu rehber ürün veya tedarik yeri önermez ve kişisel doz belirlemez.

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar