K Vitamini ve K1

K vitamini nedir ve vücutta ne yapar?

K vitamini, ortak kimyasal yapıya sahip bir bileşik ailesinin genel adıdır: filokinon (K1) ve MK-4’ten MK-13’e uzanan menakinonlar (K2). Filokinon başlıca yeşil yapraklı sebzelerde bulunur ve diyetteki ana biçimdir; menakinonlar çoğunlukla bakteri kaynaklıdır, fermente ve hayvansal gıdalarda az miktarda bulunur ve bağırsak bakterilerince de üretilir. MK-4 bunlardan farklı olarak vücutta filokinondan bakteri etkisi olmadan oluşabilir. ^[1]

Vitamin, K’ya bağımlı karboksilaz enziminin koenzimidir. Bu enzim pıhtılaşma proteinlerinin (protrombin, yani faktör II dahil) ve kemik metabolizmasında rol alan proteinlerin yapımı için gereklidir. Matriks Gla proteini damar düz kasında, kemikte ve kıkırdakta bulunur ve anormal kireçlenmeyi azaltabileceği için araştırılır; osteokalsin kemikte bulunan bir başka K bağımlı proteindir. Varfarin ve Avrupa’da kullanılan bazı antikoagülanlar bu vitaminin etkisini engelleyerek çalışır. ^[1]

Diğer yağda çözünen vitaminlerin aksine K vitamini hızla metabolize edilir ve atılır; NIH, fizyolojik bir oral dozun yalnızca yaklaşık %30–40’ının vücutta tutulduğunu, bu nedenle kan düzeyinin ve doku depolarının düşük kaldığını belirtir. ^[1] Klinik olarak anlamlı tek durum göstergesi protrombin zamanıdır ve rutin olarak yalnızca antikoagülan kullananlarda veya kanama bozukluğu olanlarda izlenir. ^[1]

K1 ile K2 aynı şey mi? Hangi besinlerde bulunur?

İki grup aynı vitamin ailesindendir fakat kaynakları ve emilimleri farklıdır. NIH’ye göre bitkisel gıdalardaki filokinon kloroplastlara sıkı bağlıdır; ıspanaktan emilen filokinon, tablettekinin yalnızca %4–17’si kadardır. Yağla birlikte tüketilen sebzelerde emilim artar, ancak yağlardan veya takviyelerden emilen miktarın altında kalır. K2’nin besin kompozisyonu verisi sınırlıdır. ^[1]

Tablo ABD porsiyonlarını ve ABD günlük değerini (DV, yetişkinler için 120 µg) kullanır; %20 ve üzeri değer “yüksek kaynak” sayılır. NIH’ye göre ABD diyetinde en yaygın kaynaklar ıspanak, brokoli, marul ve soya ile kanola yağı gibi sıvı yağlardır. ^[1] Türkiye’de HSGM sitesinde yayımlanan, Hacettepe Üniversitesi’nden Samur’un 2008 tarihli kitabında en zengin kaynaklar ıspanak ve benzeri yeşil yapraklı sebzeler, karaciğer, kuru baklagiller ve balık olarak sıralanır. ^[13]

Günlük K vitamini referans alımı ne kadardır?

Resmî referans değerler tek bir sayı değildir ve ilgili kurum belirtilerek okunmalıdır. NIH’nin dayandığı ABD Gıda ve Beslenme Kurulu, yetersiz veri nedeniyle ortalama gereksinim değeri (EAR) belirleyememiş ve tüm yaş gruplarında yeterli alım (AI) tanımlamıştır: 19 yaş üstü erkekte 120 µg, kadında 90 µg (gebelik ve emzirmede 90 µg). ^[1] EFSA ise (2017) ortalama gereksinim ve popülasyon referans alımının türetilemeyeceği sonucuna varmış, 1 µg filokinon/kg vücut ağırlığı esasıyla gebe ve emzirenler dahil tüm yetişkinler için AI’yi 70 µg/gün, yalnızca filokinon için belirlemiştir; menakinonlar için kanıtı yetersiz bulduğundan AI vermemiştir. ^[2]

Türkiye için HSGM sitesinde yayımlanan, Hacettepe Üniversitesi’nden Samur’un hazırladığı 2008 tarihli kitapta yetişkin erkek için günlük ihtiyaç 80 µg, kadın için 65 µg olarak geçer. ^[13] Üç değer farklı kurumlardan ve farklı yıllardan gelir; hiçbiri kişiye özel doz değildir. NIH, ABD’de ortalama besin kaynaklı alımı yetişkin kadında 122, erkekte 138 µg olarak aktarır ve AI’nin yalnızca bir gereksinim tahmini olduğuna, vitaminin vücutta da üretildiğine ve yetişkinde eksikliğin çok nadir görüldüğüne dikkat çeker. ^[1] NIH, üst sınır (UL) belirlenmediğini, çünkü besin veya takviyeden advers etki bildirilmediğini yazar. Menadione (sentetik, “K3”) ise laboratuvar çalışmalarında karaciğer hücrelerine zarar verdiği için takviye ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılmaz. ^[1]

Kimlerde K vitamini yetersizliği görülür?

Yetişkinde klinik olarak anlamlı eksiklik çok nadirdir ve genellikle emilim bozukluğu olanlarla K vitamini metabolizmasına karışan ilaç kullananlarla sınırlıdır; NIH, çeşitli bir diyetle pıhtılaşma testlerini değiştirecek kadar düşük alıma ulaşmanın neredeyse imkânsız olduğunu belirtir. Risk altındaki gruplar: ^[1]

• Yenidoğanlar: Plasenta yoluyla K geçişi zayıftır, pıhtılaşma faktörleri düşüktür ve anne sütünde K vitamini azdır. ^[1]
• Emilim bozukluğu olanlar: Kistik fibrozis, çölyak, ülseratif kolit, kısa bağırsak sendromu ve bariatrik cerrahi sonrası K durumu düşük olabilir. ^[1]
• İlaç kullananlar: Antibiyotikler bağırsak bakterilerini azaltarak K durumunu düşürebilir (sefalosporinlerde etki daha belirgin olabilir); safra asidi bağlayıcılar ve orlistat yağda çözünen vitaminlerin emilimini azaltabilir. NIH, antibiyotik kullanımı birkaç haftadan uzun sürüp K alımı da zayıfsa takviyenin gerekebileceğini yazar. ^[1]

Türkiye’de HSGM sitesinde yayımlanan kitap da karaciğer ve sindirim sistemi bozukluklarında, özellikle safra akışı engellendiğinde, K vitamininin kullanımının yetersizleştiğini; uzun süren antibiyotik tedavilerinin de bağırsak florasını bozarak K vitamini etkinliğini azaltabileceğini belirtir. ^[13]

Yenidoğanlarda K vitamini neden uygulanıyor?

NIH’ye göre yenidoğanlarda ilk haftalarda K vitamini eksikliği kanaması (VKDB; eski adıyla klasik yenidoğan hemorajik hastalığı) görülebilir; göbekte, sindirim sisteminde, ciltte veya burunda kanama olarak ortaya çıkar. İlk haftada olana erken, 2–12. haftada olana geç VKDB denir; geç VKDB özellikle yalnızca anne sütü alan veya emilim sorunu olan bebeklerde görülür ve ani kafa içi kanama şeklinde ölümcül olabilir. NIH, Amerikan Pediatri Akademisi’nin doğumda 0,5–1 mg tek doz intramüsküler K1 önerdiğini aktarır. ^[1]

Cochrane incelemesinde doğum sonrası tek doz intramüsküler K vitamini ile plasebo veya hiçbir şey karşılaştıran iki randomize çalışma klinik kanamayı 1–7. günlerde azalttı; 11 çalışma oral dozları değerlendirdi ve pıhtılaşma göstergelerini iyileştirdi ancak hiçbirinde klinik kanama ölçülmedi. Yazarlar tek doz 1,0 mg intramüsküler uygulamanın klasik hemorajik hastalığı önlediğini, oral uygulamanın ise geç hastalık veya klinik kanama üzerindeki etkisinin randomize çalışmalarda test edilmediğini belirtir. ^[10]

Türkiye’de T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün 2021/11 sayılı “Yenidoğanlarda K Vitamini Uygulaması” genelgesi, tüm yenidoğanlara doğumdan sonra doğum salonunda uygulama yapılmasını, uygulamanın genel olarak intramüsküler olmasını ve dozun 1 mg olmasını, doğum ağırlığı 1500 g altındaki bebeklerde ise dozun 0,5 mg intramüsküler olmasını belirtir. Aileler bilgilendirilir; reddetme durumunda ek forma imza alınır, form hasta dosyasında saklanır ve il sağlık müdürlüğüne iletilir. Metin sağlık kurumlarına yöneliktir; burada resmî uygulama aktarılmaktadır, ebeveyn için doz bilgisi değildir. ^[11] Bakanlığın halka yönelik sayfası da K vitaminini doğumu izleyen kısa sürede yapılan tek doz olarak anlatır ve oral yolun yerine geçmediğini belirtir. ^[12]

K vitamini kemikleri güçlendirir mi?

Biyolojik rol belirgindir; sorun, ek takviyenin kırığı önleyip önlemediğidir. NIH, K vitamini alımı ile kemik yoğunluğu veya kalça kırığı arasında bazı çalışmalarda ilişki, bazılarında yok bulunduğunu ve takviyenin osteoporoz riskini azalttığının belirsiz olduğunu yazar; Japonya’da MK-4’ün farmakolojik bir dozu osteoporoz tedavisinde kullanılır. NIH’nin aktardığı 2006 tarihli meta-analizin ardından önceki kanıtın bir bölümünün bütünlüğü sorgulandığı için sistematik derleme güncellenmiştir (aşağıda). ^{[1] [3]}

Güncelleme (Mott ve ark., 2019) yetişkinlerde oral K vitamini takviyesini değerlendiren randomize çalışmaların 36’sını belirledi. Postmenopozal veya osteoporotik kişilerde klinik kırık olasılığı kontrole göre daha düşüktü (OR 0,72; %95 GA 0,55–0,95); düşük yanlılık riskli çalışmalarla sınırlandırılınca OR 0,76 (0,58–1,01) oldu. Omurga kırığında fark yoktu (OR 0,96; 0,83–1,11). Kemik yoğunluğunda lomber omurgada 1. yılda fark anlamlı değildi (ortalama fark %0,93; −0,02 ile 1,89), 2. yılda anlamlıydı (%1,63; 0,10–3,16); yüksek yanlılık riskli çalışmalar çıkarılınca fark küçülüp anlamsızlaştı. Yazarlar, postmenopozal veya osteoporotik hastalarda K vitamininin kemik yoğunluğu veya omurga kırığını etkilediğine dair kanıt olmadığı, klinik kırığı azaltabileceği ancak kanıtın bunu doğrulamaya yetmediği sonucuna vardı. ^[3]

Yayımlanan düzeltmede, bir çalışmanın bütünlüğüne ilişkin kaygılar nedeniyle (bu çalışma yüksek yanlılık riskli sayılmıştı) tahminler yeniden hesaplandı: klinik kırıkta OR 0,74 (0,56–0,97), omurga kırığında OR 0,98 (0,85–1,14); düşük yanlılık riskli alt grup sonuçları değişmedi. Yazarlar genel sonuçların ve kemik yoğunluğu ile kırıklara ilişkin yargılarının değişmediğini belirtir. ^[4] Bu yüzden orijinal özetteki rakamlar yerine düzeltilmiş değerler dikkate alınır.

NIH ayrıca 381 postmenopozal kadında 12 aylık bir çalışmayı aktarır: K1 veya MK-4 alan gruplarda tam karboksile olmamış osteokalsin düşmüş, ancak lomber omurga veya proksimal femur kemik yoğunluğunda gruplar arasında fark çıkmamıştır. ^[1] EFSA’nın K vitamini ile “normal kemiklerin korunması” arasındaki ilişkiyi besin beyanı olarak onayladığını NIH aktarır; ABD’de FDA böyle bir sağlık beyanı onaylamamıştır. ^[1]

K vitamini kalp ve damar sağlığı için işe yarar mı?

Damar kireçlenmesi göstergeleriyle ilgili kanıt küçük ve değişkendir. Lees ve ark. 13 kontrollü çalışmayı (n=2.162) ve 14 boylamsal çalışmayı (n=10.726) inceledi: K vitamini takviyesi damar kalsifikasyonunda %9,1 azalmayla ilişkiliydi (%95 GA −17,7 ile −0,5; p=0,04), damar sertliğinde anlamlı iyileşme yoktu; yazarlar sonuçların az sayıda çalışma ve belirgin heterojenlikle sınırlı olduğunu belirtti. ^[5]

Tek başına en çok anılan randomize çalışmada (Shea ve ark.) 60–80 yaş arası 388 sağlıklı erkek ve postmenopozal kadında 3 yıl süreyle filokinon içeren çok vitaminli takviye, filokinonsuz çok vitaminli takviyeyle karşılaştırıldı. Niyet-tedavi analizinde koroner arter kalsifikasyonu ilerlemesinde fark yoktu (Agatston skoru değişimi 27 ve 37). Uyumu en az %85 olan alt grupta (n=367) ilerleme daha azdı (p=0,03); önceden kalsifikasyonu olanlarda %6 daha az ilerleme görüldü (p=0,04). Yazarlar verileri hipotez üretici olarak niteledi. ^[6]

Gözlemsel veri farklı bir soruyu yanıtlar. Rotterdam Çalışması’nda (4.807 kişi, baz değerde miyokard enfarktüsü öyküsü yoktu) menakinon alımının üst üçlüsünde koroner ölüm RR 0,43 (%95 GA 0,24–0,77), tüm nedenlere bağlı ölüm RR 0,74 (0,59–0,92) bulundu; orta üçlüde koroner ölüm RR 0,73 (0,45–1,17) ile anlamlı değildi; filokinon alımı sonuçlarla ilişkisizdi. ^[7] Bu bulgu K2’ye özgüdür ve gözlemsel çalışmalarda alım düzeyinin diğer beslenme alışkanlıklarıyla birlikte değişmesi nedeniyle nedensellik göstermez. K2 ile ilgili ayrıntılar ayrı rehberde ele alınıyor.

Varfarin kullananlar K vitamini alımında nelere dikkat etmeli?

NIH, K vitamini antagonisti ilaçların (varfarin, fenprokumon, asenokumarol, tiyoklomarol) K bağımlı pıhtılaşma faktörlerini azalttığını ve bu ilaçları kullananların besin ve takviyelerden aldıkları K vitamininin tutarlı kalması gerektiğini, çünkü ani değişikliklerin antikoagülan etkiyi artırabileceğini veya azaltabileceğini belirtir. ^[1]

Besin kısıtlamasının gerekli olup olmadığı konusundaki kanıt tartışmalıdır. Violi ve ark.‘nın 2016 tarihli sistematik derlemesi iki diyet müdahale çalışmasını ve dokuz gözlemsel çalışmayı inceledi; diyetteki K vitamininin INR üzerindeki etkisine dair çelişkili kanıt buldu, etkinin ancak yüksek alımda (>150 µg/gün) saptanabileceğini, mevcut kanıtın tedaviye başlarken beslenme alışkanlıklarını değiştirme önerisini desteklemediğini, diyetteki K vitaminini kısıtlamanın antikoagülasyon kalitesini artırmak için geçerli bir strateji görünmediğini ve geniş alım dalgalanmalarından kaçınmanın daha anlamlı olabileceğini yazdı. ^[9]

Rombouts ve ark.‘nın çift kör, plasebo kontrollü çalışmasında fenprokumon kullanan 200 hasta 24 hafta boyunca günlük düşük doz K vitamini veya plasebo aldı. INR hedef aralığında geçen süre plasebo grubunda %85,5, K grubunda %89,5 idi (düzeltilmiş fark %3,6; %95 GA −0,8 ile 8,0), yani birincil sonuçta fark anlamlı değildi; maksimum kararlılık göreli riski 1,8 (1,1–2,7) bulundu. ^[8] Bu tek çalışma kurala dönüştürülemez; ilaç ve K vitamini düzenlemeleri tedaviyi yöneten hekime aittir.

Türkiye’de K vitamini hangi statüde?

Takviye olarak K vitamini Türkiye’de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (2013/49) kapsamındadır. Değişiklikleri işlenmiş güncel metne göre Tebliğ, vitamin ve minerallerin yalnızca Ek-1’de yer alanlarının Ek-2’de belirtilen formlarda kullanılmasını, günlük azami limitlerin Ek-3’e uygun olmasını şart koşar; etiket ve reklamda hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği bildiren ifadelerin bulunmasını yasaklar ve 2 yaşın altındaki bebek ve küçük çocuklar için takviye edici gıda üretimini ve piyasaya arzını yasaklar (21.11.2015 değişikliğinden önce bu sınır 4 yaştı); 2–4 yaş grubuna yönelik ürünleri Bakanlık ayrıca değerlendirir. ^[14] Yenidoğan uygulaması ise takviye değil, sağlık kuruluşunda yapılan koruyucu bir işlemdir. ^[11]

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişisel doz veya ilaç ayarı önermez; antikoagülan kullanımı, bağırsak hastalığı, yenidoğan bakımı veya takviye kararı ilgili hekimle değerlendirilir.