Etiket nasıl okunur?

Türkiye’de takviye etiketinde hangi ifadeler zorunludur?

Tebliğ 2013/49’un 13. maddesi, takviye edici gıdaların Türk Gıda Kodeksi Etiketleme Yönetmeliği’ne uymasını ve ek olarak şu bilgileri taşımasını ister: ^[1]

• ürünü besin öğesi, botanik ve diğer maddelerden en az biri üzerinden karakterize eden isim;
• üretici tarafından tüketilmesi tavsiye edilen günlük porsiyon miktarı;
• “Tavsiye edilen günlük porsiyonu aşmayın.”
• “Takviye edici gıdalar normal beslenmenin yerine geçemez.”
• “Çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.”
• “İlaç değildir. Hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.” (en az 3 mm “x” yüksekliğinde harflerle);
• “Hamilelik ve emzirme dönemi ile hastalık veya ilaç kullanılması durumlarında doktorunuza danışın.” ifadesi veya ürün için gerekli ise daha kısıtlayıcı bir ifade;
• üreticinin diğer uyarıları.

TÜBER 2022, Tebliğ’e dayandırdığı etiket listesinde “takviye edici gıda onay numarası”nı da sayar; bu satır Tebliğ’in 13. maddesinin yürürlükteki metninde yer almaz. ^[2] Onay numarasının biçimini Bakanlığın onay talimatı belirler: il müdürlüğünün GGBS’de verdiği 6 haneli numara ve onay tarihi (“Takviye Edici Gıda Onay No: 000001-gün.ay.yıl”). ^[3] Tebliğ, ürünün yalnızca “takviye edici gıda” adı altında piyasaya sürülebileceğini ve saşe, blister, ampul, şişe gibi hazır ambalajın bir dış ambalajla birlikte satıldığı durumlarda zorunlu bilgilerin dış ambalajda aranacağını da belirtir. ^[1]

Kullanıcı grubuna ilişkin ifadeler de yasal çerçevededir. 2–4 veya 4–10 yaş grubuna yönelik ürünlerin etiketinde ürün adıyla birlikte “2-4 yaş grubu çocukların kullanımına uygundur.” veya “4-10 yaş grubu çocukların kullanımına uygundur.” ifadesi bulunur; bu gruplara yönelik olmayan ürünlerin etiketinde çocuklara yönelik olduğunu ima eden şekil, resim ve ifade yer alamaz. ^[1] TÜBER ayrıca bazı ürünlerin yalnızca 18 yaş üzerindeki bireyler için uygun olduğunu ve bu ürünlerin etiketinde “18 yaş altı bireylerde kullanılmaz” ifadesinin zorunlu olduğunu, bazı takviyelerde alerjen bileşenlere, kullanım ve muhafaza koşullarına ilişkin uyarıların ve “3 aydan fazla kullanılması durumunda doktora danışılmalıdır” gibi özel uyarıların bulunabildiğini bildirir. ^[2]

Etikette neler bulunamaz?

Tebliğe göre etiket, sunum ve reklamda bir hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliğine sahip olduğunu bildiren veya buna atıfta bulunan ifadeler yer alamaz; besin öğelerinin yeterli ve dengeli bir beslenmeyle karşılanamayacağını belirten, ima eden veya vurgulayan ifadeler de yasaktır. ^[1] TİTCK’nın 2023 tarihli yönetmeliği, sağlık beyanlarının belirsiz, yanlış veya yanıltıcı olamayacağını, bir ürünün aşırı tüketimini destekleyecek biçimde kullanılamayacağını ve tanıklığa ya da kurum onayına dayanan beyanlara izin verilmediğini belirtir. ^[4] TÜBER, takviyelerin vücut ağırlığı kaybı veya artışı, boy uzaması, cinsel performans, sigarayı bıraktırma gibi ifadelerle satışa sunulmasının mevzuata aykırı olduğunu bildirir. ^[2]

%BRD, RDA ve UL aynı şey midir?

Hayır; üç kavram farklı sorulara yanıt verir. Tebliğ, vitamin ve mineral bilgisi verilirken günlük porsiyondaki miktarın Türk Gıda Kodeksi’ndeki beslenme referans değerinin (BRD) yüzdesi olarak da belirtilmesini ister; BRD’si olmayan besin öğeleri için “beslenme referans değeri yoktur.” ifadesi etikette yer alır. ^[1] Ayrıca vitamin ve mineral içeren takviyelerde günlük porsiyondaki miktar, 11 yaş ve üzeri için BRD’nin en az %15’i olmalıdır (4–10 yaş için bunun yarısı); %15’ten az olan besin öğeleri yalnızca bileşenler listesinde yer alır. ^[1]

RDA (önerilen günlük alım) sağlıklı kişilerin gruplar hâlinde gereksinimini planlamak için bir referanstır. UL ise EFSA’nın tanımıyla bir besin ögesinin tüm besin kaynaklarından alınan, sağlık üzerinde olumsuz etki beklenmeyen en yüksek kronik günlük toplam alımıdır. ^[5] Dolayısıyla %BRD yüksek olan bir ürün (örneğin %500) eksikliği olmayan kişide “daha iyi” değildir; UL ise tek porsiyon değil, alışkanlık hâline gelen günlük toplam için bir tavandır. Üst sınırların nasıl hesaplandığı Takviyeler güvenli mi? rehberindedir.

Etiketteki rakamın tam doğruluğu da bir aralıkla ölçülür. Tebliğe göre piyasa kontrollerinde etiket beyanına göre sapma oranları vitaminler için −%20 ile +%50, mineraller için −%20 ile +%45, diğer maddeler için −%20 ile +%20 aralığında uygulanır. ^[1] Bu nedenle “100 mg” yazan bir vitaminin kontrolde bulunan değeri bu aralıkta kalıyorsa etiket beyanına uygun sayılır; aralık, üretici tarafından beyan edilen başka bir sapma oranıyla Bakanlıkça da değerlendirilebilir.

Form, elementel miktar ve ürün adı tuzağı

Etiketteki rakamın neyi gösterdiğini anlamak için üç ayrım gerekir.

1. Elementel miktar ve bileşik ağırlığı. Bir mineral takviyesi çoğunlukla tuz biçimindedir; tuzun ağırlığı ile içindeki mineralin (elementel) ağırlığı aynı değildir. EFSA’nın üst sınır tablosunda magnezyum için 250 mg/gün değeri, tablo notunda “kolay çözünen magnezyum tuzları (klorür, sülfat, aspartat, laktat vb.) ve gıda takviyelerinde, suda veya gıdalara eklenmiş magnezyum oksit gibi bileşikler” için tanımlanır ve gıdalarda doğal bulunan magnezyumu içermez. ^[5] Magnezyum oksit ile sitrat gibi formların elementel oranı ve emilim farkı ayrı bir sayfada anlatılır.

Ayrıntılı rehberMagnezyum çeşitleri: oksit, sitrat, glisinat ve etiketteki elementel miktar→

2. Etken madde adı ve ticari ad. Onay talimatına göre takviyenin adı, bileşiminde yer alan etken maddelerle uyumlu olmalıdır; spesifikasyon belgesi ve etiketin etken madde tablosunda ham maddelerin patentli isimleri değil, mevzuatta belirlenen etken madde adları kullanılır (örneğin lipozomal demir içeren bir ürün için tabloda etken madde olarak “demir” yazılması gerekir). ^[3]

3. Birim ve porsiyon. Aynı talimata göre ürün adına tüketim birimindeki (1 kapsül, 1 damla gibi) etken madde miktarı yansıtılabilir, günlük alım dozundaki toplam miktar yansıtılamaz; örnek olarak 3 kapsülde 600 mg C vitamini sağlanıyorsa ürün adına 600 mg yazılamaz, 200 mg yazılabilir. ^[3] Bu yüzden ürün adındaki sayı ile “günlük porsiyondaki miktar” satırı birlikte okunur.

Karışım ürünler ve botanik ekstreler

Tebliğ, besin öğeleri, botanikler ve diğer maddelerin miktarlarının ürünün önerilen günlük porsiyonu üzerinden etikette sayısal olarak belirtilmesini ister. ^[1] Onay dosyasında bulunan spesifikasyon belgesi de etken maddenin niteliğini (toz, ekstrakt gibi), birimini ve günlük alım dozundaki miktarını gösterir. ^[3] Ekstrelerde “kök ekstresi”, “standardize ekstre” veya bir etken bileşenin yüzdesi (örneğin withanolid, kurkuminoid, EGCG) gibi ifadelerin ne anlama geldiği ve hangi miktarın çalışmalarda kullanıldığı ürün rehberlerinde anlatılır: Ashwagandha, Kurkumin, Yeşil çay. Sayısal beyan kuralı, her bileşenin miktarının etikette bulunmasını gerektirir.

IU, µg ve mg arasında nasıl dönüşüm yapılır?

Eski etiketlerde ve çalışmalarda uluslararası birim (IU) geçer; dönüşüm besin öğesine ve biçimine bağlıdır.

NIH, A vitamininde RAE değerinin IU’ya doğrudan çevrilebilmesi için kaynağın bilinmesi gerektiğini belirtir. ^[7] E vitamininde hangi α-tokoferol biçiminin (doğal veya sentetik) kullanıldığı etiketten ayrıca okunmalıdır. Üst sınırlar bu formlara göre tanımlandığından (örneğin A vitamini için yalnızca hazır A vitamini, yani retinol ve retinil esterleri) ^[5] birim dönüşümü hatalı yapıldığında kıyas yanlış çıkar.

Üçüncü taraf test sertifikaları ne anlama gelir?

Bazı ürünlerde bağımsız bir kuruluşun işareti bulunur. Informed Sport, kendi tanımına göre ürünün her partisinin sporda yasaklı 285’ten fazla madde için test edildiğini ve ürünün sporcu beslenmesine uygun kalite sistemleriyle üretildiğini gösteren bir sertifikasyon programıdır. ^[8] NSF (Certified for Sport) ve USP gibi başka kuruluşların da benzer üçüncü taraf programları vardır; her programın kapsamı kendi tanımında belirtilir. IOC 2018 uzlaşı bildirimi, sporcuların düşük riskli ürünleri belirlemek için üçüncü taraf denetim faaliyetlerinden yararlanabildiğini, ancak hiçbir ürün için mutlak bir güvenlik garantisi olmadığını belirtir. ^[9] Sertifika, yasaklı madde taraması veya içerik doğrulaması gibi tanımlı bir kapsamı gösterir; ürünün etkili olduğunu göstermez.

Onay numarası nasıl sorgulanır?

Tarım ve Orman Bakanlığı, onaylı ürünlerin güncel listesini Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi (GGBS) üzerinden yayımlar; liste ürün adını, firma bilgilerini ve onay durumunu içerir ve listede bulunmayan ürünler takviye edici gıda olarak onaylı kabul edilmez. ^[10] GGBS sorgu ekranında “Üretici/İthalatçı İşletme Adı”, “Onay Numarası” ve “Ürün Adı” alanları bulunur. Bakanlığa göre onay ürün bazlıdır; bir firmanın bir ürününün onaylı olması diğerlerinin onaylı olduğu anlamına gelmez. ^[10] Onaysız ürünler veya yanıltıcı beyanlar Güvenilir Gıda mobil uygulaması ve ALO 174 Gıda Hattı üzerinden bildirilebilir. Onayın neyi ve neyi kapsamadığı Takviye nedir? rehberindedir.

Kontrol listesi: etikette hangi satırlar birlikte okunur?

1. Ürün adındaki sayı, günlük porsiyondaki miktar mı yoksa bir kapsüldeki miktar mı?
2. Günlük porsiyon kaç birimdir ve etiketteki %BRD buna göre mi verilmiş?
3. Mineral miktarı elementel mi, bileşik ağırlığı mı?
4. Aynı besin öğesi başka bir üründe, multivitamin veya zenginleştirilmiş besinde de alınıyor mu? (Toplam alım üst sınıra göre hesaplanır.)
5. Kullanıcı grubu uyarısı (yaş, gebelik, ilaç) ve “doktora danışın” ifadesi var mı?
6. Onay numarası GGBS listesinde bulunuyor mu?
7. Hastalık önleme veya tedavi iddiası, tanıklık ya da kurum onayı ifadesi var mı? Varsa bu bir kırmızı bayraktır.

Zamanlama ve ilaç aralıkları için Takviye ne zaman alınır? ve İlaçlarla etkileşim rehberlerine geçilebilir. Bu rehber kişisel ürün veya doz önermez.