Melatonin

Melatonin nedir ve vücutta nasıl çalışır?

Melatonin, beyindeki epifiz bezinin üretip salgıladığı bir hormondur; EMA ürün bilgisine göre serotonin ile yapısal olarak ilişkilidir. Salgısı karanlığın başlamasından kısa süre sonra artar, sabaha karşı 02.00–04.00 arasında doruğa çıkar ve gecenin ikinci yarısında azalır. ^[4]

Aynı belge, gece zirvesinden önce verilen melatoninin ritmi öne, sonra verilenin ise arkaya kaydırabileceğini belirtir. ^[4] Melatonine yalnızca “uyku hormonu” demek bu yüzden eksik kalır: etkinin bir bölümü uyku eğilimi, bir bölümü saatin ayarıyla ilgilidir. Akşam ışığının kişinin kendi melatonin salgısını nasıl geciktirdiği zamanlama sayfasında ele alınıyor.

Ayrıntılı rehberMelatonin ne zaman alınır? Zamanlama, ışık ve jet lag yönü→

Melatonin uyku hapı mıdır, yoksa biyolojik saat ayarlayıcı mı?

İki etki ayrı düşünülür. Kronobiyotik (faz kaydırıcı) etki, uyku-uyanıklık ve melatonin ritminin saat üzerindeki konumunu öne ya da arkaya kaydırmaktır. Hipnotik (yatıştırıcı) etki ise uyku eğilimini doğrudan artırmaktır. EMA ürün bilgisi, melatoninin hem sirkadiyen ritmin kontrolü ve ışık-karanlık döngüsüne uyumla hem de uyku eğiliminde artışla ilişkili olduğunu belirtir. ^[4]

İki etki pratikte iç içedir: Cochrane incelemesine göre gün içinde erken alındığında melatonin uykululuğa yol açabilir ve yerel saate uyumu geciktirebilir. ^[6] Yani aynı hormon yanlış saatte ya etkisiz kalır ya da istenmeyen yönde etki eder; bu yüzden “melatonin işe yarıyor mu?” sorusunun cevabı hangi sonucun, kimde ve hangi saatte ölçüldüğüne bağlıdır.

Türkiye’de melatonin takviye mi, ilaç mı?

Resmî belgelerde şu sıra izlenir:

• 7 Temmuz 2022: Tarım ve Orman Bakanlığı’nın “Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi”ne melatonin etken maddesi eklendi; TİTCK’nın aktardığına göre bu kapsamda onay süreçleri başlatılmış ve onaylı ürünler yayımlanmıştı. ^[2]
• Danıştay kararı: Danıştay Onuncu Dairesi’nin 2022/7193 Esas sayılı kararıyla Bakanlığın melatonin içeren takviye süreçlerine ilişkin işlemi için yürütmeyi durdurma kararı verildi. ^[2]
• 9 Haziran 2023: Liste güncellendi; TİTCK’ya göre melatonin takviye edici gıdalar listesinden çıkarıldı, yeni onay düzenlenmemesi ve onaylı ürünlerin pasif hale getirilmesi kararlaştırıldı. Güncel listede melatonin için şu ifade yer alır: “Takviye edici gıdalarda etken madde olarak kullanımı uygun bulunmamıştır” (Danıştay kararı gereği; yayım tarihi 07/07/2022, güncelleme tarihi 09/06/2023). ^{[1] [2]}
• 9 Haziran 2025: TİTCK’nın 02.09.2025 tarihli yazısı (Antalya İl Sağlık Müdürlüğü’nün 05.09.2025 tarihli yazısında aktarıldığı biçimiyle), Takviye Edici Gıdaların İthalatı, Üretimi, İşlenmesi ve Piyasaya Arzına İlişkin Yönetmeliğin 12. maddesinin beşinci fıkrasındaki iki yıllık uyum süresi gereği, melatonin içeren hiçbir takviye edici gıdanın bu tarihten itibaren satılmaması gerektiğini bildirir. ^[2]

Aynı yazıda TİTCK, melatonin içeren ürünleri beşeri tıbbi ürün kapsamında değerlendirdiğini belirtir. TİTCK yazısını ilçelere ileten il sağlık müdürlüğü ise melatonin etken maddeli ürünlerin yalnızca TİTCK tarafından izinli/ruhsatlı olmak kaydıyla, yalnızca eczane ve ecza depolarından satılabileceğini bildirir. ^[2] TİTCK’nın Ruhsatlı Beşeri Tıbbi Ürünler Listesi’nde (16.10.2026) melatonin etken maddeli, farklı firmalara ait çok sayıda ürün tablet, film kaplı tablet, uzatılmış salımlı tablet ve oral çözelti formlarında yer alır. ^[12] Bu listede, TİTCK yazısında ve incelenen ürün bilgisinde ürünlerin reçeteli ya da reçetesiz sınıfı belirtilmez; bu rehber o ayrımı yapmaz.

Türkiye’de ruhsatlı bir 3 mg melatonin tabletin Kısa Ürün Bilgisi’nde onaylı endikasyon, yetişkinlerde kısa süreli jet-lag tedavisidir. Belge, 18 yaşından küçüklerde jet-lag için güvenlilik ve etkililiğin belirlenmediğini ve yeterli veri bulunmadığından ürünün çocuk ve ergenlerde kullanılmaması gerektiğini, gebelikte kullanıma ilişkin yeterli veri bulunmadığını ve hamile kalmayı planlayanlarda kullanımın önerilmediğini yazar. ^[3]

Başka ülkelerde: ABD’de melatonin FDA tarafından diyet takviyesi olarak düzenlenir; MMWR’de yayımlanan çocuk zehirlenmeleri raporu bunu açıkça belirtir. ^[10] Avrupa Birliği’nde EMA’nın merkezî onaylı yetişkin ürünü, 55 yaş ve üzerindeki hastalarda kötü uyku kalitesiyle giden birincil uykusuzluğun kısa süreli monoterapisi için 2 mg uzatılmış salımlı tablettir; ürün bilgisi bu ilacı “reçeteye tabi tıbbi ürün” olarak sınıflar. ^[4] Aynı etken madde ülkeye göre takviye ya da ilaç sayılmaktadır. Bu rehber hiçbir ülkede ürünün nasıl bulunacağını ele almaz.

Melatonin kimde işe yarar? Kanıt ne diyor?

Aşağıdaki özet, her durum için incelenen topluluğu ve kanıtın sınırını birlikte verir.

Birincil uyku bozukluklarındaki meta-analiz çocukları da içerir ve karma bir toplulukta ortalama etkiyi verir; sonuçlar yalnızca yetişkin uykusuzluğuna doğrudan taşınamaz. Aynı derlemenin yazarları, etkinin sürekli kullanımla sönmüyor göründüğünü de bildirir. ^[5]

Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin (AASM) 2017 kılavuzu farklı bir sonuca varır: yetişkinlerde uykuya dalma veya uykuyu sürdürme güçlüğü için melatoninin kullanılmamasını önerir (zayıf öneri). ^[11] İki kılavuz aynı soruyu aynı toplulukta yanıtlamaz: AASM yetişkinlerde kronik uykusuzluğu genel olarak ele alır, Avrupa kılavuzu ise 55 yaş ve üzerindeki hastalar ve uzatılmış salımlı form için ayrı bir öneri verir. Her iki kılavuzda da melatonin genel bir uykusuzluk ilacı olarak öne çıkarılmaz.

Vardiyalı çalışanlar, nörogelişimsel bozukluğu olan çocuklar, ameliyat öncesi kaygı ve kanser destek tedavisi gibi daha dar kanıt alanları ayrıntılı sayfada kanıt düzeyleriyle tek tek ele alınıyor.

Ayrıntılı rehberMelatonin faydaları: hangi iddialar destekleniyor?→

Uyku için sık sorulan bir başka takviye olan magnezyumun kanıtı da benzer biçimde sınırlıdır; karşılaştırma için: Magnezyum: görevleri, eksikliği, takviyesi ve güvenliği.

Yaşla melatonin azalır mı; düşük düzey takviye gerektirir mi?

EMA ürün bilgisi, 2 mg uzatılmış salımlı ürünün 55 yaş üzerinde kullanılma gerekçesini melatoninin uyku ve ritim düzenlemesindeki rolüne ve endojen melatonin üretiminin yaşla azalmasına dayandırır. ^[4] Ancak düşük düzey, takviyenin herkeste yarar sağlayacağı anlamına gelmez: Zhdanova çalışmasında kontrol grubundaki normal uyuyan kişilerin de melatonin düzeyleri uykusuzlar kadar düşüktü, fakat uykuları hiçbir dozdan etkilenmedi. ^[9]

Doz arttıkça etki artar mı?

Bu sorunun cevabı tek yönlü değildir; birkaç çalışma birlikte okunmalıdır.

• Yaşlı uykusuzlarda (Zhdanova ve ark., 2001): 50 yaş üzeri 30 kişide (15 normal uyuyan, 15 aktigrafiyle uyku etkinliği düşük) plasebo ve üç doz (0,1; 0,3 ve 3,0 mg), yatmadan 30 dakika önce birer hafta verilen, çift kör, sırası rastgele çapraz çalışmada 0,3 mg uyku etkinliğini düzeltti ve plazma melatoninini normale getirdi. 3,0 mg ve 0,1 mg da uykuyu iyileştirdi; ancak 3,0 mg hipotermi yaptı ve plazma melatoninini gün ışığı saatlerine kadar yüksek tuttu. Uyku etkinliği düşük olmayan kontrol grubunda hiçbir dozun etkisi yoktu. ^[9]
• Jet lag incelemesinde: günlük 0,5–5 mg dozlar benzer etkili bulundu (5 mg ile uykuya dalma ve uyku kalitesi 0,5 mg’a göre daha iyiydi); 5 mg’ın üzerinde ek yarar görülmedi. ^[6]
• Birincil uyku bozukluğu meta-analizinde: meta-regresyonda daha uzun süreli ve daha yüksek dozlu çalışmalarda uykuya dalma süresi ve toplam uyku süresindeki etki daha büyüktü; uyku kalitesinde doz ve süre etkisi görülmedi. ^[5]

Bu sonuçlar “daha yüksek doz daha iyi” genellemesini desteklemez ama tek bir optimum sayıyı da göstermez: etki popülasyona, sonuç ölçütüne ve zamanlamaya göre değişir; yüksek dozun Zhdanova çalışmasında ek yarar olmadan hipotermi ve uzamış kan düzeyiyle birlikte görüldüğü bildirilmiştir. Kişi için doz belirlemek hekim kararıdır; bu rehber doz önermez.

Takviye ürünlerinin içeriği etikette yazanla uyuşur mu?

Kanada’da takviye olarak satılan 31 ürünü ölçen bir analizde melatonin miktarı etiket değerinden belirgin biçimde sapıyordu ve bazı ürünlerde serotonin saptandı; sayılar ve yorum güvenlik sayfasında. Bu çalışma takviye ürünlerini ölçer; Türkiye’de ruhsatlı ilaçlar için bir ölçüm değildir.

Melatonin güvenli mi? Kimlerde dikkat gerekir?

Ürün bilgilerinde öne çıkan noktalar şunlardır; ayrıntılar güvenlik sayfasında.

• Uyuşukluk: EMA, melatoninin uyuşukluk yapabileceğini ve araç ve makine kullanma yeteneğini orta düzeyde etkilediğini belirtir. ^[4]
• Nöbetler: Türkiye KÜB’ü, melatoninin nöbet geçiren hastalarda (örn. epilepsi) nöbet sıklığını artırabileceğini yazar. ^[3]
• İlaç etkileşimleri: Fluvoksamin melatonin düzeyini çok artırır (EMA: eğri altı alan 17 kat, serum zirve düzeyi 12 kat) ve bileşimden kaçınılması belirtilir. Türkiye KÜB’ü varfarin ve doğrudan etkili antikoagülanlarla birlikte kullanımda dikkat gerektiğini yazar. ^{[4] [3]}
• Gebelik ve emzirme: EMA, gebelikte maruz kalmış klinik veri bulunmadığını belirtir ve gebelikte, gebelik planlayanlarda ve emzirme döneminde kullanımın önerilmediğini bildirir. ^[4]
• Çocuklarda kazayla yutma: ABD’de 2012–2021 arasında zehir danışma merkezlerine 19 yaş ve altında 260.435 melatonin maruziyeti bildirildi; yıllık sayı %530 arttı; bildirilenlerin %83,8’i 5 yaş ve altındaydı, %94,3’ü istemsiz maruziyetti. Beş çocuk mekanik ventilasyon gerektirdi, iki çocuk öldü. ^[10]

Ayrıntılı rehberMelatonin zararları ve yan etkileri: etkileşimler ve riskli gruplar→

Çocuklarda melatonin

Çocuklarda melatoninin en iyi incelendiği durum, davranışsal önlemlere yanıt vermeyen nörogelişimsel bozukluklu (otizm spektrum bozukluğu, DEHB) çocuklardaki uykusuzluktur; bu bir hekim kararıdır. Ayrıntılı kanıt, güvenlik tartışması (ergenlik dönemi sorusu dahil) ve Türkiye’deki durum ayrı sayfada.

Ayrıntılı rehberÇocuklarda melatonin: kanıt, güvenlik ve hekim kararı→

Bu rehberin sınırları

Bu sayfa melatoninin ne olduğunu, hangi durumlarda hangi kanıtın bulunduğunu ve resmî statüsünü özetler; kişiye özel doz, saat ya da ürün önermez ve ürün temin etmenin yollarını anlatmaz. Çalışmalardaki dozlar yalnızca çalışma koşullarının tarifidir. Düzenli ilaç kullananlar, hamile veya emziren kişiler, çocuklar ve epilepsisi ya da otoimmün hastalığı olanlar için melatonin hekim değerlendirmesi gerektiren bir etken maddedir.