Takviye nedir?

Takviye (takviye edici gıda) nedir?

Tebliğin 4. maddesi takviye edici gıdayı, besin öğelerinin veya bunların dışında besleyici ya da fizyolojik etkileri bulunan bitki, bitkisel ve hayvansal kaynaklı maddeler, biyoaktif maddeler ve benzeri maddelerin konsantre veya ekstraktlarının, tek başına veya karışım hâlinde, kapsül, tablet, pastil, tek kullanımlık toz paket, sıvı ampul, damlalıklı şişe ve benzeri biçimlerde hazırlanarak günlük alım dozu belirlenmiş ürünler olarak tanımlar. ^[1] Tebliğ metni, düzenlemenin 2002/46/EC sayılı AB Direktifi’ne paralel hazırlandığını belirtir. ^[1] Sağlık Bakanlığı’nın TÜBER 2022 rehberi aynı kavram için “besin desteği”, “nutrasötik”, “gıda takviyesi”, “diyet takviyesi” adlarının da kullanıldığını not eder. ^[4]

Tebliğe göre bu ürünler yalnızca “takviye edici gıda” adı altında piyasaya sürülebilir ve son tüketiciye yalnızca hazır ambalajlı olarak sunulur. ^[1] Tebliğ 2 yaşın altındaki bebek ve küçük çocuklar için takviye edici gıda üretimini ve piyasaya arzını yasaklar. ^[1]

AB ve ABD’de aynı kavram nasıl tanımlanır?

AB Direktifi 2002/46/EC’nin 2. maddesine göre gıda takviyeleri, normal diyeti tamamlamayı amaçlayan, besinlerin veya besleyici ya da fizyolojik etkisi olan diğer maddelerin tek başına veya birlikte yoğun kaynağı olan ve kapsül, pastil, tablet, hap gibi doz formlarında sunulan gıda maddeleridir. ^[2]

ABD’de 1994 tarihli Dietary Supplement Health and Education Act (DSHEA) kapsamında “dietary supplement”, diyeti tamamlamak amacıyla ağızdan alınan ve “dietary ingredient” içeren üründür; FDA’ya göre bu terim vitaminleri ve mineralleri, bitkileri ve botanikleri, amino asitleri, enzim ve canlı mikroorganizma (“probiyotik”) gibi gıda arzında bulunan maddeleri ve bunların konsantre, metabolit, bileşen, ekstre veya kombinasyonlarını kapsar. ^[3] Üç tanım benzer çizgidedir; fark, piyasaya girişteki denetim modelindedir (aşağıda).

Takviyeler hangi türlere ayrılır?

Tebliğ ve TÜBER, takviye edici gıdalarda kullanılabilen maddeleri üç grupta toplar: vitamin ve mineraller (Tebliğin eklerinde formları ve günlük üst sınırlarıyla), botanikler (Bakanlığın “Bitki Listesi”ne göre; bitki, ot, mantar, alg ve ekstreleri) ve bunların dışındaki “diğer maddeler” (Bakanlığın “Kısıtlı Maddeler Listesi”ne göre; minimum ve/veya maksimum limitleri veya yasakları olan maddeler). ^[4] Pratikte bu gruplar aşağıdaki aileler olarak görülür; her aile için ayrı bir kanıt değerlendirmesi gerekir.

Tablo okuyucuya kolaylık için yapılmış bir eşleştirmedir; bir maddenin Bakanlık listelerindeki yeri, maddenin kendi kaydına göre belirlenir.

Takviye, ilaç, normal gıda ve sporcu gıdası arasındaki fark nedir?

Sınıflama maddeye ve ülkeye göre değişebilir: melatonin ABD’de takviye olarak satılırken Türkiye’de ruhsatlı ilaç statüsündedir; ayrıntı Melatonin rehberindedir. Türkiye’de mevzuatın tamamı için Türkiye’de takviye mevzuatı rehberine bakılabilir.

Bakanlık onayı ne anlama gelir, ne anlama gelmez?

Tarım ve Orman Bakanlığı, takviye edici gıdaların onay almak zorunda olduğunu bildirir. ^[6] Onay ürün bazlıdır: Bakanlığın “yanlış bilinen” notuna göre bir firmanın bir ürünü onaylıysa tüm ürünlerinin onaylı olduğu doğru değildir; her ürün ayrı onaylanır ve listede yer alması gerekir. ^[5]

Onay işlemi uygulama talimatında tanımlanmıştır: başvuru il müdürlüğüne yapılır; dosyada ürünün bileşimi, spesifikasyon belgesi ve günlük alım dozu gibi belgeler bulunur; il müdürlüğü belgeler tam ve doğruysa ürünü Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi’ne (GGBS) girer ve onay numarasını verir. ^[8] Aynı talimat, sağlık beyanlarının TİTCK yetkisinde olması nedeniyle onay başvurusu değerlendirilirken bu konuda bir değerlendirme yapılmaması gerektiğini, kullanılan sağlık beyanından ise ürünü piyasaya arz eden gıda işletmecisinin sorumlu olduğunu belirtir; talimatın ekindeki örnek onay yazısı da Bakanlığın düzenlediği takviye edici gıda onayının sağlık beyanlarını kapsamadığını açıkça yazar. ^[8] Bakanlığın Güvenilir Gıda sayfasına göre takviye edici gıdalar zayıflatma, cinsel performansı artırma, boy uzatma, zekâ geliştirme, sigara bıraktırma, dikkat eksikliğini giderme gibi beyanlarla piyasaya arz edilemez. ^[6] Bakanlık, onaylı ürünlerin Gıda Güvenliği Bilgi Sistemi’nde yayımlandığını ve listede bulunmayan ürünlerin onaylı kabul edilmediğini duyurur. ^[5]

Bu zincirden çıkan sonuç şudur: onay numarası bir ürünün Türkiye’de piyasaya yasal olarak sunulabildiğini gösterir; ürünün işe yaradığını, bir hastalığa iyi geldiğini veya belirli bir miktarda güvenli olduğunu ayrı ayrı göstermez. Etkinlik sorusu, bu sitenin her takviye rehberinde olduğu gibi klinik çalışmalarla ele alınır. ABD’de farklı bir model vardır: FDA, DSHEA kapsamında takviyeleri piyasaya çıkmadan önce onaylama yetkisine sahip değildir; firma, ürettiği veya dağıttığı takviyenin hileli (adulterated) ya da yanlış etiketli (misbranded) olmamasından sorumludur; FDA yeni diyet bileşenleri için önceden bildirim ister ve sorunlu ürünlere piyasaya çıktıktan sonra işlem yapabilir. ^[3]

Takviyelerde izinli sağlık beyanları ise TİTCK’nın 2023 tarihli yönetmeliğine tabidir: sağlık beyanı belirsiz, yanlış veya yanıltıcı olamaz; bir ürünün aşırı tüketimini özendirecek biçimde kullanılamaz; tanıklık veya kurum onayına başvuran beyanlara izin verilmez. ^[7]

Kaç kişi takviye kullanıyor?

TÜBER 2022, Türkiye’de takviye edici gıda olarak en çok vitamin ve minerallerin kullanıldığını ve Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2017’ye göre 15 ve üzeri yaştaki bireylerin %9,9’unun (erkek %6,3, kadın %13,4) besin desteği kullandığını bildirir. ^[4] ABD için USPSTF’nin 2022 tavsiye bildirimi, NHANES verisine atıfla ABD’li yetişkinlerin %52’sinin son 30 günde en az bir takviye, %31’inin multivitamin-mineral takviyesi kullandığını bildirir. ^[9] İki oran farklı tanım ve zaman çerçevesine dayanır (TBSA’da besin desteği kullanımı, NHANES’te son 30 günde en az bir takviye), bu nedenle ülkeler arası doğrudan karşılaştırma için uygun değildir.

Bu sitedeki kanıt dereceleri takviyeler için ne ifade eder?

Bu sitedeki rehberlerde her sonuç satırı bir derece taşır: A güçlü, B orta, C zayıf, D yetersiz kanıt anlamına gelir; E, “fayda gösterilmedi” sonuçları içindir. Sistem kanıt seviyeleri sayfasında ve metodoloji sayfasında açıklanır. Tek bir randomize çalışma derecenin üst sınırını C’ye indirir; çok bileşenli bir formülün tek çalışması da tek çalışma sayılır. Derece, bir ürünün satış statüsüyle değil, belirli bir kişi grubunda belirli bir sonuç için çalışmaların ne gösterdiğiyle ilgilidir. Bu yüzden aynı takviye bir alanda A, başka bir alanda E alabilir (örneğin kreatin kısa süreli yüksek şiddetli egzersizde yüksek derece, dayanıklılıkta E).

Vitamin ve mineral rehberleri

Diğer takviye rehberleri

Her satırdaki özet, ilgili rehberin sonucunu yansıtır; kanıtın tamamı, çalışma tasarımları ve sınırlılıkları ilgili sayfalardadır.

Bu rehberden sonra nereye?

Takviyenin kimin için gerekli olabileceği Takviye gerekli mi?, etiketin nasıl okunacağı Etiket nasıl okunur?, risk ve etkileşimler Takviyeler güvenli mi? rehberindedir; ilaç etkileşimleri için ayrıca İlaçlarla etkileşim, zamanlama için Takviye ne zaman alınır? sayfasına bakılabilir. Bu rehber kişisel ürün veya doz önermez.