Mangan

Mangan nedir ve vücutta ne yapar?

NIH Besin Takviyeleri Ofisi’ne göre mangan esansiyel bir eser elementtir ve manganez süperoksit dismutaz, arginaz ve piruvat karboksilaz gibi enzimlerin kofaktörüdür; bu enzimler aracılığıyla amino asit, kolesterol, glukoz ve karbonhidrat metabolizması, reaktif oksijen türlerinin temizlenmesi, kemik oluşumu, üreme ve bağışıklık yanıtında yer alır. K vitamini ile birlikte kan pıhtılaşmasında da rolü vardır. ^[1]

İnsan vücudu yaklaşık 10–20 mg mangan taşır; bunun yüzde 25–40’ı kemiktedir. Dokulardaki düzeyi emilim ve atılımın denetimiyle sabit tutulur: emilen manganın yüzde 90’dan fazlası safra yoluyla dışkıya atılır, idrarla çok az çıkar. ^[1] Besindeki manganın yalnızca yüzde 1–5’i emilir; emilim düşük alımda artar, yüksek alımda azalır. Demir alımı ve demir deposu (ferritin) mangan emilimiyle ters ilişkilidir; erkeklerin kadınlara göre daha az mangan emmesi, erkeklerde demir durumunun genellikle daha yüksek olmasıyla ilişkilendirilmiştir. ^[1]

Bir mineralin enzimlere katılması, gereksinimin üzerinde alınmasının o enzimlerin işleyişini iyileştireceği anlamına gelmez. Bu rehberde “vücuttaki rolü”, “eksiklik” ve “ek takviyenin etkisi” ayrı sorular olarak ele alınır.

Günlük mangan ihtiyacı ne kadardır?

NIH’nin dayandığı ABD Gıda ve Beslenme Kurulu (FNB) 2001’de mangan için ortalama gereksinim (EAR) türetmeye yetecek veri bulamamış ve bütün yaşlar için kullanılagelen alımlara dayanan “yeterli alım” (AI) değerleri belirlemiştir. ^[1] Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) de erişkinler için bir AI verir; Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022) yetişkin değerini AI olarak listeler. ^{[3] [2]}

NIH tablosunda 51 yaş ve üzeri erkek için 2,3 mg, kadın için 1,8 mg verilir. ^[1] Üç belgenin değerleri aynı sayıya varmaz; hepsi AI’dir ve nüfus düzeyinde planlama içindir, bireysel doz önerisi değildir. EFSA’nın özet raporunda gebelik ve emzirme için de aynı 3,0 mg AI yazılıdır. ^[3]

Mangan hangi besinlerde bulunur?

NIH; tam tahıllar, midye, istiridye, kabuklu yemişler, soya ve diğer baklagiller, pirinç, yapraklı sebzeler, kahve, çay ve karabiber gibi baharatları mangan kaynakları olarak sıralar. ABD erişkinlerinde en çok katkı sağlayan gruplar tahıl ürünleri, çay ve sebzelerdir. İçme suyunda 1–100 µg/L düzeyinde bulunur. ^[1] TÜBER Tablo 2.2’de mangan için zengin kaynaklar “kuru bakliyat, yağlı tohumlar, kabuklu kuru yemişler, yeşil yapraklı sebzeler ve çay” olarak verilir. ^[2]

Tablo NIH’nin ABD porsiyonlarına aittir; Türkiye’deki ürünlerin değerleri farklı olabilir. NIH tablosunda süt, yoğurt, tavuk göğsü, dana kıyma ve haşlanmış yumurta 0,0 mg olarak görünür. ^[1]

Mangan eksikliği görülür mü?

NIH’ye göre insanda mangan eksikliği çok nadirdir ve belirtileri kesin olarak belirlenmemiştir; çok sınırlı veri çocuklarda kemik mineral kaybı ve büyüme geriliği, erkeklerde deri döküntüsü, saç renginin açılması, düşük serum kolesterolü ve yüksek alkalen fosfataz, kadınlarda ruh hali değişikliği ve adet öncesi ağrıda artış olasılığına işaret eder. Eksiklik riski taşıdığı bilinen bir grup bulunmaz. ^[1] Mangan durumu rutin klinik uygulamada ölçülmez; tam kan normal aralığı 4–15 µg/L olarak verilir, ancak düzeyler çok değişkendir ve durum göstergesi olarak yararı belirsizdir. ^[1]

TÜBER Tablo 2.2 mangan yetersizliği belirtilerini “karbonhidrat-yağ metabolizması sorunları, cilt ülserleri, enfeksiyonlar, orta derecede zekâ geriliği” diye sayar. ^[2] NIH ise belirtilerin kesin tanımlanmadığını ve insan verisinin çok sınırlı olduğunu bildirir; iki belgenin ifadesi aynı kesinlikte değildir. ^[1]

Mangan takviyesi kemik sağlığına yarar mı?

Hayvanlarda mangan eksikliği kemik oluşumunu ve yoğunluğunu azaltabilir, takviye ise artırabilir. İnsanlarda dolaşımdaki mangan düzeyi, kemik yoğunluğu ve osteoporoz arasındaki ilişkiye bakan çalışmaların kanıtı NIH’ye göre çok sınırlı ve tutarsızdır: bir çalışmada osteoporozlu 10 kadının serum manganı osteoporozsuz 20 kadından düşükken (20 µg/L, 40 µg/L), 77 osteoporozlu ve 61 osteoporozsuz postmenopozal kadında eritrosit ve plazma düzeylerinde fark bulunmamıştır. ^[1]

Mangan tek başına kemik sağlığı açısından klinik çalışmada incelenmemiştir. Bulunan tek karışım çalışması, 59 sağlıklı postmenopozal kadında (ortalama yaş 66) iki yıl süren, çift kör, plasebo kontrollü bir denemedir: 1.000 mg kalsiyuma ek olarak çinko (15 mg), mangan (5 mg) ve bakır (2,5 mg) verilen grupta omurga yoğunluğu +%1,48 değişirken plasebo grubunda −%3,53 olmuştur; tek anlamlı grup farkı plasebo ile kalsiyum artı eser mineral grubu arasındadır (P = 0,0099). Mangan, çinko ve bakır birlikte verildiğinden manganın payı ayırt edilemez; çalışma küçüktür ve tek çalışmadır. ^[9] NIH de manganın tek başına etkisinin belirlenemediğini belirtir. ^[1]

Mangan ve tip 2 diyabet arasında nasıl bir ilişki var?

Gözlemsel çalışmalar hem yüksek hem düşük kan manganıyla diyabet sıklığı arasında ilişki bildirmiştir; diğer bazı çalışmalarda ilişki bulunmamıştır. Çin’de 1.614 yeni tanılı tip 2 diyabetli ve 1.614 kontrol katılımcısıyla yapılan olgu-kontrol çalışmasında plazma manganı ile diyabet arasında U biçimli bir ilişki görülmüştür: orta tersil ile karşılaştırıldığında en düşük tersilde olasılık oranı 1,89 (%95 GA 1,53–2,33), en yüksek tersilde 1,56 (%95 GA 1,23–1,97) bulunmuştur. ^[8] NIH aynı çalışmanın yanı sıra Çin’de 122 yeni tanılı diyabetli ve 429 kontrolle yapılan bir çalışmada en yüksek tersildekilerde diyabet olasılığının 7,88 kat, Sardinya’da bir çalışmada ise diyabetlilerde kan manganının daha düşük olduğunu aktarır. ^[1]

Bu çalışmalar kesittir veya olgu-kontroldür; nedensellik göstermez ve yönleri birbiriyle çelişir. Hayvan araştırmalarında mangan takviyesinin glukoz toleransını iyileştirebileceği öne sürülmüştür; insanlarda klinik çalışma NIH’ye göre yoktur. ^[1]

Fazla mangan zararlı mı?

NIH, yüksek besin kaynaklı mangan alımına bağlı toksisite kanıtı bulunmadığını belirtir. Toksisite, kaynakçılık ve madencilikte mangan tozunu uzun süre soluyan çalışanlarda ve bazı durumlarda litrede 28 mg’a varan mangan içeren suyu içenlerde bildirilmiştir. Belirtiler arasında titreme, kas spazmları, kulak çınlaması, işitme kaybı ve dengesizlik vardır; ilerleyen olgularda yürüyüş ve denge değişiklikleri, titreme ve sertlikle Parkinson hastalığına benzer bir tablo görülebilir. Demir eksikliği mangan emilimini artırdığından toksisite belirtilerini ağırlaştırabilir; kronik karaciğer hastalığında safra yoluyla atılım bozulduğundan sinir sistemi toksisitesine duyarlılık artar. ^[1]

NIH’nin tolere edilebilir üst alım düzeyi (UL) tam kandaki mangan düzeyinin normal aralığın üzerine çıkması ve nörotoksisite riskine dayanır; 19 yaş ve üzerinde, gebelik ve emzirme dahil, 11 mg’dır (14–18 yaş 9 mg). UL, tıbbi gözetimde mangan takviyesi alanlara uygulanmaz ve alışılmış günlük alım için bir üst sınırdır; tek bir porsiyonun sınırı değildir. ^[1] NIH, mangan içeren çoklu vitamin-mineral ürünlerinin tipik olarak 1,0–4,5 mg, yalnız mangan ya da birkaç besin ögesi içeren ürünlerin çoğunun ise 5–20 mg mangan taşıdığını bildirir; aynı kaynakta farklı mangan bileşiklerinin göreli biyoyararlanımına ilişkin veri bulunmadığı da belirtilir. ^[1]

Kurumların üst sınır yaklaşımı farklıdır. EFSA’nın 2025 tarihli UL özeti, mangan için UL türetmeye yetecek veri bulunmadığını (EFSA NDA Panel, 2023) ve bunun yerine erişkinler, gebeler ve emzirenler için 8 mg/gün “güvenli alım düzeyi” belirlendiğini bildirir; belge bu düzeyin UL olmadığını, aşıldığında risk olduğu anlamına gelmediğini ve nüfusun risk altındaki kısmını tanımlamakta kullanılamayacağını belirtir. ^[4] TÜBER Ek 1.5.5 erişkin erkek için 11 mg, 19–50 yaş kadın için 9 mg, 51–64 yaş kadın için 11 mg, gebelik ve emzirmede 9–11 mg UL listeler. ^[2]

İçme suyundaki mangan çocuklarda neyle ilişkili?

Yeraltı suyuyla beslenen topluluklarda yaşayan 362 çocuğun (6–13 yaş) kesitsel çalışmasında, evdeki musluk suyunun ortanca mangan düzeyi 34 µg/L (aralık 1–2.700 µg/L) bulunmuş; su manganındaki on kat artış, anne zekâsı ve gelir gibi etkenler düzeltildikten sonra 2,4 IQ puanı düşüşle (%95 GA −3,9 ile −0,9) ilişkilendirilmiştir; en düşük ve en yüksek su manganı beşte birlikleri arasında fark 6,2 puandır. Saç manganı su yoluyla alınan miktarla artmış, besinle alınan miktarla artmamıştır. ^[6] 2013 tarihli sistematik derlemede arsenik, kadmiyum ve manganı inceleyen 41 makaleden 17’si mangan içindir; mangan çalışmalarının 14’ü nörogelişim veya davranış bozukluklarında anlamlı olumsuz etki bildirmiş, meta-analizde saç manganında yüzde 50’lik artış, 6–13 yaş çocuklarda 0,7 IQ puanı düşüşle ilişkili bulunmuştur. ^[7]

WHO’nun kimyasal bilgi notu, toplam mangan için 0,08 mg/L (80 µg/L) geçici kılavuz değeri verir; değer, en duyarlı alt grup olan biberonla beslenen bebeklerde nörolojik etkilere karşı koruyucu olacak biçimde belirlenmiştir ve belirsizliğin yüksekliği (bileşik belirsizlik katsayısı 1000) nedeniyle “geçici”dir; türetme sıçanlardaki gözlemlere dayanır. Aynı belge, epidemiyolojik çalışmaların maruziyet düzeyi belirsizliği, zamansal ilişkinin net olmaması ve karıştırıcılar nedeniyle risk değerlendirmesinde sınırlı kullanım taşıdığını, bununla birlikte hayvan çalışmalarındaki nörolojik etkilerin insanla ilgili olduğuna dair nitel destek sağladığını bildirir. ^[5]

Mangan ilaçlarla etkileşir mi?

NIH, manganın klinik açıdan anlamlı bilinen bir ilaç etkileşimi olmadığını belirtir. ^[1]

Türkiye’de mangan takviyesi ve içme suyu nasıl düzenleniyor?

Türkiye’de piyasaya arz edilecek her takviye edici gıda için Tarım ve Orman Bakanlığı onayı zorunludur. ^[14] Tebliğ 2013/49’un 2015/44 ile değişen 5. maddesine göre takviye edici gıdalarda yalnızca Ek-1’de yer alan vitamin ve mineraller Ek-2’de belirtilen formlarda kullanılır, günlük maksimum limitler etiket beyanı üzerinden Ek-3’e uygun belirlenir ve vitamin-mineral içeren ürünlerde etikette belirtilen miktar 11 yaş ve üzeri için beslenme referans değerinin en az yüzde 15’i olur. ^[11] Etiket, sunum ve reklamda bir hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği bildiren ifadeler yer alamaz. ^[12]

Bakanlığın Kısıtlı Maddeler Listesi (21/09/2026) manganez için günlük miktar sınırı içeren ayrı bir satır taşımaz; liste yalnızca “Vitamin ve Minerallerin 31/12/2025 Öncesi Kullanılan Kaynakları” tablosunda “Manganez (mg)” için kaynak olarak “kimyasal sentez”i gösterir. Mangan botanik bir madde olmadığından Bitki Listesi uygulanmaz. ^[13]

İçme suyunda mangan için Türkiye’nin 2005 tarihli İnsani Tüketim Amaçlı Sular Yönetmeliği’nin yayım metninde 50 µg/L “gösterge parametre” değeri yer alır; bu, WHO’nun geçici sağlık temelli 80 µg/L değerinden farklı bir kategoridir. ^{[10] [5]}

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Mangan için kişisel doz veya takviye kararı beslenme, böbrek-karaciğer durumu, demir düzeyi ve kullanılan ürünlerin toplam içeriği birlikte değerlendirilerek verilir; bu rehber kişisel doz önermez.