Lutein ve Zeaksantin

Lutein ve zeaksantin nedir, gözde ne yapar?

Lutein ve zeaksantin ksantofil sınıfı karotenoidlerdir. Bernstein ve arkadaşlarının derlemesine göre insan makulası bu iki pigmenti ve mezo-zeaksantini özel taşıyıcı proteinlerle yoğunlaştırır; makulada kısa dalga boylu (mavi) ışığı emen ve ışığa bağlı oksidatif stres riski yüksek bölgede yerel antioksidan olarak çalışan sarı pigmentlerdir. ^[8] Wilson ve arkadaşları meta-analizlerinin girişinde bu üç karotenoidin insan makulasında bulunan tek karotenoidler olduğunu ve görme işlevinde rol oynayabileceğini belirtir. ^[7]

Bu bir “vücuttaki rol” bilgisidir. Pigmentlerin makulada bulunması, ağızdan ek miktar alınmasının görmeyi koruduğu ya da hastalığı yavaşlattığı anlamına gelmez; bu sorular aşağıda ayrı ayrı klinik çalışmalarla ele alınmıştır. ^[8]

Lutein ve zeaksantin hangi besinlerde bulunur?

Bernstein ve arkadaşlarına göre lutein ve zeaksantin yeşil yapraklı sebzeler ile turuncu ve sarı meyve ve sebzeler gibi besin kaynaklarından alınmak zorundadır; mezo-zeaksantin ise besinlerde nadirdir ve makulada, alınan karotenoidlerin metabolik dönüşümüyle oluştuğu düşünülür. ^[8]

Takviye makula pigmentini artırır mı?

Evet, ancak doz arttıkça. Wilson ve arkadaşlarının meta-analizinde sağlıklı gözlü yetişkinlerde 46 çalışma (3.189 katılımcı; ortalama yaş 43; %42 erkek) değerlendirildi. Günde 5 mg’ın altında toplam lutein/zeaksantin alımında (çoğunlukla 3–6 aylık besin müdahaleleri) makula pigment optik yoğunluğunda (MPOD) anlamlı değişiklik yoktu (birleşik ortalama fark 0,02; %95 GA −0,01 ile 0,05). 5 ile 20 mg/gün arasında ortalama artış 0,04 birim (0,02–0,07), günde 20 mg ve üzerinde (3–12 ay) 0,11 birim (0,06–0,16) idi. ^[7] MPOD bir biyobelirteçtir; bu analiz klinik görme sonuçlarını göstermez ve yazarlar klinik olarak önemli MPOD değişimi veya görme işlevi için en az dozun ve sürenin belirlenmesi için daha fazla araştırma gerektiğini belirtir. ^[7]

Lutein ve zeaksantin yaşa bağlı makula dejenerasyonunda işe yarar mı?

Kısa yanıt: AREDS2 formülünün bir bileşeni olarak orta evre AMD için kullanılır; ancak lutein ve zeaksantinin tek başına katkısı ilk analizlerde anlamlı çıkmamış, uzun izlemde sınırda bir yarar bildirilmiştir.

AREDS2 (2013)

AREDS2, ileri AMD’ye ilerleme riski taşıyan (iki gözde büyük drusen ya da bir gözde büyük drusen ve diğer gözde ileri AMD) 50–85 yaşında 4.203 katılımcıyı kapsayan, çok merkezli, çift maskeli, plasebo kontrollü bir 2×2 faktöriyel çalışmadır. Katılımcılar lutein (10 mg) + zeaksantin (2 mg), DHA (350 mg) + EPA (650 mg), ikisi birden ya da plasebo aldı; hepsi ayrıca orijinal AREDS formülünü ya da dört varyasyonundan birini aldı. Medyan 5 yıllık izlemde 5. yıl Kaplan-Meier ilerleme olasılıkları plasebo için %31, lutein + zeaksantin için %29, DHA + EPA için %31, birleşik için %30 idi. Plaseboyla birincil karşılaştırmada anlamlı azalma yoktu: lutein + zeaksantin için HR 0,90 (%98,7 GA 0,76–1,07; P=0,12), DHA + EPA için 0,97 (0,82–1,16), ikisi birlikte 0,89 (0,75–1,06). Beta-karoten çıkarılması ya da daha düşük çinko dozu ilerlemeyi etkilemedi. ^[2]

10 yıllık izlem (AREDS2 raporu 28, 2022)

Epidemiyolojik izlem çalışmasında 3.882 katılımcı (ortalama yaş 72,0; %57,7 kadın) 10 yıl boyunca değerlendirildi; izlem döneminde tüm katılımcılar lutein/zeaksantinli AREDS2 takviyelerini aldı, yani sonuçlar artık randomize bir plasebo karşılaştırması değildir. Geç AMD’ye ilerleme için lutein/zeaksantin ile lutein/zeaksantin olmayan gruplar karşılaştırıldığında HR 0,91 (%95 GA 0,84–0,99; P=0,02); beta-karotene atananlarla sınırlandırıldığında HR 0,80 (0,68–0,92); lutein/zeaksantin ile beta-karotenin doğrudan karşılaştırmasında HR 0,85 (0,73–0,98) bulundu. DHA/EPA için etki yoktu (HR 1,01). Makalenin çıkar beyanına göre NIH’in AREDS takviyesi için bir şirketle telif ücretli lisans anlaşması vardı (2021’de sona erdi) ve izlemin son 5 yılında AREDS2 takviyelerini bu şirket sağladı. ^[3]

Cochrane değerlendirmeleri (2023 ve 2017)

Evans ve Lawrenson’ın 2023 Cochrane güncellemesi, AMD’li kişilerde antioksidan vitamin ve mineral takviyelerini inceleyen 26 çalışmayı (11.952 kişi; yaş 65–75) kapsar. Antioksidan vitaminlerin (AREDS formülü) geç AMD’ye ilerlemeyi azalttığı bulundu (OR 0,72; %95 GA 0,58–0,90; 3 çalışma, 2.445 katılımcı; orta kesinlik); ilerlemesi yüksek olan orta evre AMD’li 1.000 kişide yaklaşık 78 daha az ilerleme olduğu hesaplandı (26–126). Luteini (zeaksantinle birlikte ya da tek başına) plaseboyla karşılaştıran 6 çalışma vardı; kanıtın çoğu AREDS2’den (1 çalışma, 4.176 katılımcı, 6.891 göz) geliyordu: geç AMD için RR 0,94 (0,87–1,01), neovasküler AMD için 0,92 (0,84–1,02), coğrafi atrofi için 0,92 (0,80–1,05) (düşük kesinlik); 15 harf ya da daha fazla görme kaybı için RR 0,98 (0,91–1,05); yaşam kalitesi benzer. AREDS2 içinde beta-karotenin yerine lutein/zeaksantin konulmasına ilişkin keşifsel alt grup analizinde geç AMD için HR 0,82 (0,69–0,96) bulundu. Yazarlar, lutein/zeaksantinin tek başına etkisinin düşük kesinlikli kanıtla az olduğunu, ancak keşifsel analizlerin lutein/zeaksantinin AREDS formülünde beta-karotenin uygun bir ikamesi olabileceğini desteklediğini belirtir. ^[4]

2017 tarihli Cochrane önleme derlemesi (5 RCT, 76.756 kişi; E vitamini, C vitamini, beta-karoten ve multivitamin) bu takviyelerin AMD’nin başlangıcını önlemediği sonucuna vardı ve lutein ve zeaksantin gibi diğer antioksidan takviyeler konusunda kanıt bulunmadığını bildirdi. ^[5]

NEI’nin açıklaması

Ulusal Göz Enstitüsü (NEI) AREDS 2 takviyelerinin orta evre AMD’de ilerlemeyi yavaşlatabileceğini, erken AMD’nin orta evreye geçişini önleyemeyeceğini, tek gözde geç AMD’si olanlarda diğer gözde ilerlemeyi yavaşlatabileceğini, iki gözde de geç AMD’si olanlarda ise büyük olasılıkla yardımcı olmayacağını belirtir. NEI tablosunda AREDS 2 içeriği C vitamini 500 mg, E vitamini 400 IU, bakır 2 mg (kuprik oksit), çinko 80 mg, lutein 10 mg ve zeaksantin 2 mg olarak listelenir; beta-karoten yoktur. NEI, bu takviyelerin çok yüksek miktarda vitamin ve mineral içermeleri nedeniyle besinlerin sindirimini ve başka ilaçların vücuttaki etkisini değiştirebileceğini ve eski AREDS formülündeki beta-karotenin sigara içenlerde ve bırakanlarda akciğer kanseri riskini artırabileceğini belirtir. ^[1]

Lutein ve zeaksantin katarakta karşı koruyucu mu?

Fayda gösterilmedi. AREDS2’nin katarakt analizinde (en az bir gözü fakik 3.159 katılımcı; 6.027 gözün 1.389’unda katarakt cerrahisi; medyan 4,7 yıl) lutein/zeaksantin almayan grupta 5 yıllık cerrahiye ilerleme olasılığı %24 iken lutein/zeaksantin ile HR 0,96 (%95 GA 0,84–1,10; P=0,54) bulundu; 3 ya da daha fazla sıra görme kaybı için HR 1,03 idi. En düşük diyet lutein/zeaksantin beşte birliğindeki katılımcılarda HR 0,68 (0,48–0,96; P=0,03) bir alt grup bulgusudur. ^[6] Liu ve arkadaşlarının gözlemsel meta-analizinde (1 kohort, 7 kesitsel çalışma) kan lutein ve zeaksantin düzeyi en yüksek olanlarda nükleer katarakt riski daha düşüktü (RR zeaksantin için 0,63; %95 GA 0,49–0,77; lutein için 0,73; 0,59–0,87); korteks ve subkapsüler katarakt için ilişkiler anlamlı değildi (lutein ile subkapsüler katarakt için sınırda). Bu çalışmalar kan düzeyini ölçtüğünden takviyenin etkisini göstermez. ^[9]

Lutein ve zeaksantin güvenli mi?

AREDS2’de beta-karoten grubunda daha fazla akciğer kanseri vardı (23 [%2,0] ve 11 [%0,9]; nominal P=0,04), çoğunlukla eski sigara içicilerinde; yazarlar lutein + zeaksantinin AREDS formülünde uygun bir karotenoid ikamesi olabileceğini belirtti. ^[2] 10 yıllık izlemde akciğer kanseri OR değeri beta-karoten için 1,82 (%95 GA 1,06–3,12; P=0,02), lutein/zeaksantin için 1,15 (0,79–1,66; P=0,46) idi; akciğer kanseri sonucu öz bildirime dayanır. ^[3] Cochrane 2023’te lutein/zeaksantin ile ölüm oranı için HR 1,06 (0,87–1,31; çok düşük kesinlik) bulundu. ^[4]

Gıda katkı maddesi olarak EFSA 2010, kadife çiçeğinden (Tagetes erecta; en az %80 karotenoid, bunun %79’u lutein, %5’i zeaksantin) elde edilen lutein için 1 mg/kg vücut ağırlığı/gün kabul edilebilir günlük alım (ADI) belirledi; 90 günlük sıçan çalışmasında 200 mg/kg/gün NOAEL olarak alındı ve kademe 3 alım tahminlerinin aralığın üst ucunda ADI’nin üzerinde olduğu belirtildi. JECFA daha önce lutein ve zeaksantin için 0–2 mg/kg vücut ağırlığı grup ADI belirlemişti. ^[10] ADI, gıda katkı maddesi olarak kullanımın değerlendirmesidir; takviye dozu ya da yarar kanıtı değildir.

Türkiye’de lutein ve zeaksantin nasıl düzenleniyor?

Türkiye’de takviye edici gıdalar Tarım ve Orman Bakanlığı’nın düzenlemesi altındadır ve piyasaya arz edilecek her takviye edici gıda için Bakanlık onayı zorunludur. ^[13] Kısıtlı Maddeler Listesi’nde (son güncelleme 21/09/2026) ilgili satırlar şöyledir: ^[11]

• Lutein (kaynak: kadife çiçeği, Tagetes erecta L.): 4–10 yaş için 10 mg/gün, 11 yaş ve üzeri için 15 mg/gün; yayım 22/01/2016, 4–10 yaş sütunu 13/09/2018. ^[11]
• Zeaksantin, “sentetik kaynaklı” (TGK Yeni Gıdalar Yönetmeliği Ek-1’e uygun olur): her iki yaş sütununda 2 mg/gün; 03/07/2026. ^[11]
• Zeaksantin, “diğer kaynaklar” (kadife çiçeği ekstresi): 4–10 yaş için 2 mg/gün, 11 yaş ve üzeri için 10 mg/gün; “31/12/2025’ten önce takviye edici gıdalarda kullanıldığı ispat edilirse yeni gıda kapsamında değerlendirilmez” notu vardır; 4–10 yaş grubuna yönelik ürünlerin etiketinde “Uzun süreli kullanımda kan trigliserid ve kolesterol düzeylerinin kontrolü önerilir.” uyarısı yapılması istenir. ^[11]
• Mezo-zeaksantin (luteinin izomerizasyonundan): 10 mg/gün (11 yaş ve üzeri); yayım 05/04/2018. ^[11]

Bitki Listesi’nde (güncelleme 16/07/2026) Tagetes erecta (kadife çiçeği) çiçeği pozitif (P) olarak yer alır. ^[12] AREDS2’de günlük 10 mg lutein + 2 mg zeaksantin kullanıldı; listede lutein için 11 yaş ve üzeri 15 mg/gün, zeaksantin için kaynağa göre 2 ya da 10 mg/gün üst sınır yer alır. Listedeki değerler birer üst sınırdır, yarar kanıtı değildir.

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar