Rhodiola

Rhodiola nedir?

Rhodiola rosea L., Crassulaceae familyasından bir bitkidir; kök ve rizomu “altın kök” ya da “arctic root” adıyla bilinir. ^[7] EMA, arctic root’u bitkinin toprak altı gövdesi (rizom) ve kökü olarak tanımlar; preparatlar etanolle elde edilen kuru ekstrelerdir. ^[2] Geleneksel Çin tıbbında kullanılan çeşitli Rhodiola türleri de vardır ve bunlardan Rhodiola crenulata, R. rosea tedarik zincirinde yaygın bir katkılayıcı olarak düşünülür. ^[7]

“Adaptojen” sözcüğü EMA monografındaki endikasyonda geçmez; endikasyon “yorgunluk ve bitkinlik gibi stres belirtilerinin hafiflemesi” olarak yazılmıştır. ^[1]

Rosavin ve salidrosid standardizasyonu ne anlama gelir?

EFSA’nın 2012’de incelediği özüt, rosavin ve salidrosid içeriğine göre standardize edilmiş kuru toz ekstreydi ve Panel bu ekstreyi “yeterince karakterize” buldu. ^[3] EMA monografı ise preparatı etanolle (%67–70 V/V) elde edilen, bitki-ekstre oranı 1,5–5:1 olan kuru ekstre olarak tanımlar. ^[1]

Booker ve arkadaşlarına göre rosavin, R. rosea’yı ilişkili türlerden ayırmakta kullanılan başlıca belirteçtir; salidrosid ise başka Rhodiola türlerinde de bulunur. Yani yalnızca salidrosid içeren bir ürün, R. rosea olduğunu göstermez. ^[7] EFSA’nın değerlendirmesinde de bu ayrım önemliydi (aşağıda).

Rhodiola için EMA ve EFSA ne diyor?

EMA (HMPC). Avrupa Birliği bitkisel monografı (Revizyon 1, son revizyon tarihi 20 Mart 2024) rhodiola ekstresini “yorgunluk ve bitkinlik gibi stres belirtilerinin hafiflemesi için” geleneksel bitkisel tıbbi ürün olarak tanımlar ve ürünün endikasyonlarda yalnızca uzun süreli kullanıma dayandığını belirtir. EMA’nın ilk monografa dayanan 2014 tarihli halka yönelik özetinde ifade “stres belirtilerinin, örneğin yorgunluk ve güçsüzlük hissinin geçici hafiflemesi” biçimindedir. ^[2] Monograf erişkinler ve yaşlılar için geçerlidir; belirtiler iki haftadan uzun sürerse hekime ya da nitelikli bir sağlık çalışanına başvurulmasını belirtir; 18 yaş altında kullanımı önermez. ^[1]

EMA’nın halka yönelik özeti “geleneksel kullanım”ı şöyle açıklar: klinik çalışmalardan yeterli kanıt yoktur, ancak etkinin makul olduğu ve ürünün en az 30 yıl (en az 15 yılı AB içinde) güvenle kullanıldığına dair kanıt vardır. HMPC, stres ve yorgunluktaki erişkinlerde plasebo karşılaştırmalı küçük klinik çalışmaları da değerlendirdi; geçici rahatlama yönünde olası bir etki gözlendi, ancak bu çalışmalarda çeşitli eksiklikler saptandı ve sonuçlar bu nedenle uzun süreli kullanıma dayandırıldı. ^[2]

EFSA (2012). Bir başvuru (Madde 13(5)) kapsamında “ilk alımdan sonra stres durumlarında zihinsel işlevlerin uyarılması” beyanı, başvuranın açıklamasıyla “stres durumunda yorgunluk ve bitkinliğin azalması” olarak ele alındı. Başvuran iki yayınlanmış insan çalışması gösterdi; EFSA bu çalışmaların yalnızca salidrosid içeriği için standardize edilmiş, rosavinlere göre standardize edilmemiş bir ekstreyle yapıldığını, beyana konu özütle yapılmadığını belirtti ve bu çalışmalardan sonuç çıkarılamayacağını bildirdi. Panelin sonucu: rhodiola ekstresi tüketimi ile zihinsel yorgunluğun azalması arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmamıştır. ^[3]

Rhodiola yorgunluğa iyi gelir mi?

Olsson ve arkadaşlarının çalışması randomize, çift kör, plasebo kontrollü, paralel gruplu bir faz III çalışmadır. İsveç Ulusal Sağlık ve Refah Kurulu’nun yorgunluk sendromu ölçütlerine uyan 20–55 yaş arası 60 kişi, 28 gün boyunca günde 576 mg standardize R. rosea ekstresi (n = 30) ya da plasebo (n = 30) aldı. Pines tükenmişlik ölçeği, SF-36, depresyon ölçeği (MADRS), dikkat testi (CCPT II) ve uyanma kortizol yanıtı ölçüldü. İki grupta da bazı ölçümlerde iyileşme görüldü (plasebo etkisi); gruplar karşılaştırıldığında rhodiola tükenmişlik ölçeğinde ve dikkat testinin bazı göstergelerinde plaseboya göre anlamlı fark gösterdi; uyanma kortizol yanıtı da tedavi grubunda farklıydı. Ciddi yan etki bildirilmedi. ^[4] Yazarlardan A. Panossian, Mao ve arkadaşlarının 2015 makalesinde aynı ekstreyi sağlayan İsveç Bitkisel Enstitüsü’nün çalışanı olarak anılır. ^[5]

Sınırlar: tek çalışma, 60 kişi, 28 gün, tek bir özüt. Bu çalışma EFSA’nın 2012 görüşünün kaynakçasında yer alır; Panel, başvurudaki iki insan çalışmasından sonuç çıkarılamayacağını bildirdi. EMA da küçük klinik çalışmalardaki eksiklikleri belirtti. Bu nedenle bu çalışma, rhodiola’nın yorgunluğu azalttığının kanıtı olarak değil, ilk işaret olarak okunmalıdır. ^{[3] [2]}

Ayrıntılı rehberRhodiola faydaları: hangi iddialar destekleniyor?→

Rhodiola depresyona iyi gelir mi?

Mao ve arkadaşları, hafif–orta şiddette majör depresyonu olan 57 kişiyi 12 hafta boyunca standardize R. rosea ekstresi (n = 20), sertralin (n = 19) ya da plasebo (n = 18) almak üzere randomize etti. HAM-D, BDI ve CGI/C skorlarında üç grupta da ılımlı, istatistiksel olarak anlamsız düşüşler görüldü; gruplar arasında anlamlı fark yoktu. HAM-D düşüşü sertralinde −8,2, rhodiola’da −5,1, plasebo’da −4,6 idi. Yan etki görülen kişi oranı sertralinde %63,2, rhodiola’da %30,0, plasebo’da %16,7’ydi. ^[5]

Plaseboya göre genel iyileşme olasılığı (olasılık oranı) rhodiola için 1,39 (%95 GA 0,38–5,04), sertralin için 1,90 (0,44–8,20) idi; yani sertralin de plasebodan anlamlı biçimde ayrışmadı. Çalışma küçük farkları değil, görece büyük farkları saptayacak güçte tasarlanmıştı. ^[5] Sonuç olarak çalışma rhodiola’nın plaseboya üstünlüğünü göstermedi; yazarların kendi yorumu da rhodiola’nın sertralinden daha az etkili göründüğü yönündedir. Çalışma bir kanıt kurma değil, “proof of concept” çalışmasıdır ve küçüktür. Çalışmaya ABD’de NIH’nin tamamlayıcı ve alternatif tıp merkezi (NCCAM, bugünkü NCCIH) ve Pennsylvania Üniversitesi’ndeki bir araştırma fonu kaynak sağladı; ekstre İsveç Bitkisel Enstitüsü tarafından temin edildi ve Enstitü’nün çalışmanın tasarımında, yürütülmesinde ya da raporlanmasında rolü olmadığı bildirildi. ^[5] Depresyon tedavisi alanlarda rhodiola’nın tedavinin yerine geçtiğini gösteren bir kanıt yoktur.

Rhodiola egzersiz performansını artırır mı?

Sanz-Barrio ve arkadaşlarının sistematik derlemesi, sağlıklı katılımcılarda ve başka takviye kullanılmayan 13 RCT’yi (263 katılımcı; 198 erkek, 65 kadın; 18–65 yaş) kapsadı. Sonuçlar heterojendi: 11 çalışma bir takım olumlu etkiler bildirdi, 2 çalışmada algılanan efor, kalp hızı, antioksidan kapasite, kan laktatı, kreatin kinaz ve CRP gibi değişkenlerde etki yoktu. Yazarlar akut kullanımın dayanıklılık performansı ve algılanan eforda olumlu etkisi olduğunu, kronik kullanımın anaerobik egzersiz performansında olumlu etkisi olduğunu, dayanıklılık performansında olmadığını bildirdi; çalışmaların çoğunda yanlılık riski belirsiz ya da yüksekti ve takviye ile egzersiz protokolleri birbirinden farklıydı. ^[6]

Daha ayrıntılı egzersiz çalışmaları faydalar sayfasında ele alınıyor.

Rhodiola güvenli mi?

EMA monografına göre kontrendikasyon etkin maddeye aşırı duyarlılıktır; gebelik ve emzirmede güvenlik belirlenmemiştir ve yeterli veri olmadığından kullanım önerilmez; doğurganlık verisi yoktur. Bildirilen istenmeyen etkiler baş ağrısı, bulantı, karın ağrısı, ishal, döküntü ve kaşıntıdır (sıklığı bilinmiyor). Klinik olarak anlamlı bir etkileşim gözlenmemiştir; aşırı doz olgusu bildirilmemiştir. ^[1]

Mao çalışmasında rhodiola grubunda 20 kişiden altısı yan etki bildirdi (plasebo 18 kişide üç); birden fazla kişide görülen yan etkiler arasında baş dönmesi (rhodiola grubunda 2 kişi) ve gerginlik (üç grubun her birinde 2 kişi) vardı. ^[5] Karaciğer yönünden, Björnsson serisinde beş olgudan birinde ashwagandha ile birlikte rhodiola da olası neden olarak değerlendirildi; tek olgudur ve ikisi birlikte kullanılıyordu. ^[8] Kontrollü çalışmalardaki süre kısadır (28 gün, 12 hafta); uzun süreli kullanımın güvenliği ölçülmüş değildir.

Rhodiola ürünleri etiketteki içeriği taşıyor mu?

Booker ve arkadaşları Avrupa pazarından yaklaşık 40 ürünü (granül toz ve ekstre) HPTLC, kütle spektrometrisi ve 1H NMR ile inceledi. R. rosea olduğunu iddia eden ürünlerin yaklaşık beşte biri rosavin içermiyordu; bazılarında salidrosid de yoktu. Geriye kalanların yaklaşık yüzde 80’inde rosavin içeriği, geleneksel bitkisel ilaç mevzuatı kapsamında kayıtlı ürünlerden düşüktü ve ürünler diğer Rhodiola türleriyle katkılanmış görünüyordu. Yazarlar ürünler arasındaki değişkenliği “büyük endişe kaynağı” olarak niteledi. ^[7] Yazarlardan biri bitkisel ilaç üreten bir Alman şirketinde, ikisi analiz cihazı üreten bir İsviçre şirketinde çalışıyordu. Bulgu Avrupa pazarındaki ürünlerle sınırlıdır.

Türkiye’de durumu nedir?

T.C. Sağlık Bakanlığı’na bağlı TİTCK’nin Tıbbi Bitki Listesi’nde Rhodiola rosea L. (Türkçe adı Rodiyola) için 24/03/2025 tarihli bir monograf yer alır. Monograf, geleneksel bitkisel tıbbi ürün ruhsat başvurularında referans gösterilmek üzere hazırlanmıştır ve EMA monografının yanı sıra Kanada ve Mısır monograflarına dayanır. Güvenlik uyarıları arasında şunlar vardır: aktif maddeye aşırı duyarlılıkta ve bipolar bozukluk ya da bipolar spektrum bozukluğunda kullanılmamalıdır; yeterli veri olmadığından gebelik ve emzirmede kullanımı önerilmez, 18 yaş altında kullanımı belirlenmemiştir; yatmadan önce kullanılması önerilmez ve uykusuzluk görülürse kullanım bırakılmalıdır; ürün, bitkisel tedavi konusunda eğitimli hekim ve eczacı denetiminde kullanılmalıdır. ^[9] Bu rehber ürün ya da tedarik yeri önermez.

Takviye edici gıda tarafı ayrı bir yoldur. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Bitki Listesi’nde (güncelleme 16/07/2026) Rhodiola rosea kökü pozitif (P) olarak yer alır. ^[11] Kısıtlı Maddeler Listesi (21/09/2026) ise Rhodiola rosea kök ekstresinden gelen iki işaret bileşeni 11 yaş ve üzeri için sınırlar: salidrozit 5,8 mg/gün (27/06/2016) ve rosavin 18 mg/gün (19/12/2016). ^[10] Bu sınırlar bileşen miktarıdır, ekstre miktarı değildir; Olsson çalışmasındaki 576 mg/gün ekstre dozu ile aynı birimde karşılaştırılamaz.

Bir başka bitkisel stres takviyesi olan ashwagandha için ayrı bir rehber var: ashwagandha.

Kimler rhodiola konusunda dikkatli olmalı?

• Gebe ve emzirenler: EMA monografına göre güvenlik belirlenmemiştir ve yeterli veri olmadığından kullanım önerilmez. ^[1]
• 18 yaş altı: EMA kullanımı önermez; yeterli veri yoktur. ^[1]
• Etkin maddeye aşırı duyarlı olanlar: EMA’nın tek kontrendikasyonu budur. ^[1]
• Bipolar bozukluğu olanlar: TİTCK monografı kullanılmamasını belirtir; EMA monografında bu uyarı yoktur. ^[9]
• Depresyonu olanlar: Faz II çalışmada rhodiola plaseboya üstün bulunmadı; bu nedenle depresyon tedavisinin yerine geçtiği söylenemez. ^[5]
• Ashwagandha ile birlikte kullananlar: Bir karaciğer hasarı olgusunda rhodiola, ashwagandha ile birlikte olası neden olarak anıldı; rhodiolaya özgü bir karaciğer sinyali ölçülmüş değildir. ^[8]

Rhodiola kanıtının genel güvenilirliği nedir?

Yorgunluk ve depresyon sonuçları 60 ve 57 kişilik tek çalışmalara dayanıyor. ^{[4] [5]} Egzersiz derlemelerinde çalışmaların çoğunda yanlılık riski belirsiz ya da yüksekti. ^[6] Düzenleyici tarafta EMA kabulü geleneksel kullanıma, EFSA sonucu ise başvurudaki çalışmaların beyana konu özütle yapılmamış olmasına dayanıyor. ^{[2] [3]} Çalışmalarda tek tek, tanımlı ekstreler kullanıldı; pazardaki ürünlerin içeriği ise değişkendir, bu nedenle bir çalışmanın sonucu etiketi aynı görünen başka bir ürüne taşınamaz. ^[7]

Bu rehber kişisel doz önermez.