Potasyum

Potasyum ne işe yarar?

NIH, potasyumu hücre içinin en bol katyonu olarak tanımlar. Hücre içi sıvı hacminin ve hücre zarı boyunca elektrokimyasal gradyanın korunmasında rol oynar; hücre içindeki derişim hücre dışındakinden yaklaşık 30 kat yüksektir ve bu fark sodyum-potasyum ATPaz pompasıyla sürdürülür. Bu gradyan sinir iletimi, kas kasılması ve böbrek işlevi için gereklidir. Erişkin vücudunda yaklaşık 45 mmol/kg potasyum bulunur ve bunun çoğu hücrelerin içindedir. ^[1]

Yutulan potasyumun yaklaşık %90’ı başlıca ince bağırsaktan emilir; fazlası ağırlıklı olarak idrarla atılır. Böbrekler potasyum atılımını alıma göre ayarlar, ancak günde en az yaklaşık 5 mmol (195 mg) potasyum idrarla atılır; bu ve diğer zorunlu kayıplar nedeniyle yaklaşık 400–800 mg/gün altındaki alımlarla denge sağlanamaz. ^[1] EFSA da kan potasyumunun ve vücut potasyum içeriğinin sıkı homeostatik mekanizmalar nedeniyle alımdaki değişimlerden çok az etkilendiğini, bu yüzden genel nüfus için referans değer türetmeye elverişli bir durum biyobelirteci bulunmadığını belirtir. ^[2]

Bunun pratik sonucu: potasyum durumu rutin olarak ölçülmez ve ölçmesi güçtür; NIH, vücut potasyumunun çoğu hücre içinde olduğundan kan düzeyinin doku depolarıyla zayıf ilişkili olabileceğini söyler. Normal serum aralığı yaklaşık 3,6–5,0 mmol/L’dir. ^[1]

Günde ne kadar potasyum gerekir?

Değerler besinlerden alınan potasyum için “yeterli alım” (AI) olarak verilir; yani kanıtın ortalama gereksinim ve RDA türetmeye yetmediği durumda yeterli kabul edilen miktardır.

NASEM komitesi 2019’da verilerin ortalama gereksinim (EAR) belirlemeye yetmediğini bildirmiş ve AI değerlerini sağlıklı kişilerdeki en yüksek ortanca alımlara dayandırmıştır. Komite kronik hastalık riskini azaltan bir alım düzeyi (CDRR) türetmek için de kanıtı yetersiz bulmuştur. NIH, bu değerlerin böbrek hastalığı gibi tıbbi durumlar veya potasyum atılımını bozan ilaçlar nedeniyle atılımı bozulmuş kişiler için geçerli olmadığını açıkça belirtir. ^[1]

EFSA ise AI’yı tansiyon ve inmeyle ilişkiden türetmiştir: randomize çalışmalar ve Avrupa’da yapılmış bir kohort, günde 3.500 mg (90 mmol) potasyum alımının yetişkinlerde tansiyona yararlı etkisini gösterirken, 3.500 mg altındaki alımların daha yüksek inme riskiyle ilişkili olduğuna dair tutarlı gözlemsel kanıt vardır; koroner kalp hastalığı ilişkisi belirsiz ve tutarsızdır. Diyabet, böbrek taşı ve kemik sağlığı verileri referans değer türetmek için kullanılamamıştır. EFSA ayrıca hamilelikte alımın artırılmasına gerek görmez (3.500 mg), emzirmede 4.000 mg önerir. ^[2]

WHO’nun 2012 potasyum kılavuzu, erişkinlerde tansiyonu ve kalp-damar hastalığı, inme ve koroner kalp hastalığı riskini azaltmak için potasyum alımının besinlerden artırılmasını güçlü öneri olarak önerir; erişkinler için en az 90 mmol/gün (3.510 mg/gün) alım düzeyi ise koşullu bir öneridir, çünkü en yüksek faydayı sağlayan kesin düzeye ilişkin kanıt sınırlıdır. Kılavuz, idrarla potasyum atılımı bozulmuş kişilere uygulanmaz. ^[3]

Ayrıntılı rehberPotasyum hangi besinlerde var? Porsiyon tablosu ve DASH düzeni→

Potasyum hangi besinlerden gelir?

NIH’e göre potasyum bitkisel ve hayvansal birçok besinde bulunur: birçok meyve ve sebze, baklagiller (örneğin soya), patates, ayrıca et, tavuk, balık, süt, yoğurt ve kuruyemişler. Tam buğday unu ve esmer pirinç, rafine karşılıklarından (beyaz un ve beyaz pirinç) çok daha fazla potasyum içerir. Besinlerdeki potasyumun yaklaşık %85–90’ı emilir. Meyve ve sebzelerdeki potasyum tuzları (fosfat, sülfat, sitrat gibi) tuz ikamelerinde ve bazı takviyelerde kullanılan potasyum klorürden farklıdır. ^[1]

ABD’de yetişkinlerde potasyumun başlıca kaynakları süt, kahve, çay, diğer alkolsüz içecekler ve patatesti; verilere göre potasyum alımı çoğu insanda önerilenin altındaydı ve bu nedenle ABD Beslenme Rehberi potasyumu halk sağlığı açısından önemli bir besin öğesi olarak belirlemiştir. ^[1] Türkiye için toplum düzeyinde doğrulanmış bir potasyum alımı verisi bu rehberde kullanılmamıştır.

Potasyum kan basıncını düşürür mü?

Kanıt, potasyumun kaynağına, dozuna ve çalışılan gruba göre değişir.

Aburto ve arkadaşlarının DSÖ için hazırladığı meta-analizinde 22 randomize çalışma (1.606 katılımcı) birleştirildi: artırılmış potasyum alımı yetişkinlerde sistolik basıncı ortalama 3,49 mmHg (%95 GA 1,82–5,15), diyastolik basıncı 1,96 mmHg (0,86–3,06) düşürdü; etki hipertansiyonu olanlarda görüldü, olmayanlarda görülmedi. Böbrek işlevi, kan yağları ve katekolaminler üzerinde anlamlı bir olumsuz etki bulunmadı. ^[4]

NIH, başka analizlerin de benzer sonuç verdiğini, ancak altı en kaliteli çalışmayı değerlendiren bir Cochrane incelemesinin sistolik ve diyastolik basınçta anlamlı olmayan düşüş bulduğunu aktarır. Bir NASEM analizinde (16 çalışma) potasyum takviyeleri sistolik basıncı ortalama 6,87, diyastolik basıncı 3,57 mmHg düşürdü; etki hipertansiyonu olanlarda belirgindi, olmayanlarda anlamlı değildi. DASH beslenme düzeni (meyve, sebze ve az yağlı süt ürünleri ağırlıklı) sistolik basıncı ortalama 5,5, diyastolik basıncı 3,0 mmHg düşürür; ancak bu düzen potasyumun yanında magnezyum ve kalsiyum gibi tansiyonla ilişkili başka besin öğelerini de artırdığı için potasyumun bağımsız katkısı belirlenemez. ^[1]

Bu nedenle “potasyum tansiyonu düşürür” cümlesi tansiyonu yüksek kişilerde küçük bir etki için doğrudur; tansiyonu normal kişilerde gösterilmiş değildir ve bir takviyenin kullanılmasını gerektirmez. NIH, potasyumun sodyumla güçlü bir ilişkisi olduğunu ve düşük potasyum alımının özellikle yüksek sodyum alımıyla birleştiğinde hipertansiyon riskini artırdığını bildirir; bu nedenle kan basıncı için ikisi birlikte değerlendirilir. ^[1]

Potasyum inme ve diğer sağlık sonuçları için ne söylenebilir?

Aburto ve arkadaşlarının analizinde 11 kohort çalışması (127.038 katılımcı) birleştirildi: daha yüksek potasyum alımı daha düşük inme riskiyle ilişkiliydi (RR 0,76; %95 GA 0,66–0,89). Toplam kalp-damar hastalığı (RR 0,88; 0,70–1,11) ve koroner kalp hastalığı (RR 0,96; 0,78–1,19) için ilişki istatistiksel olarak anlamlı değildi. ^[4] Bu gözlemsel bir ilişkidir; potasyum alan kişilerin başka alışkanlıkları da farklı olabilir.

NIH’in aktardığı diğer ilişkiler daha sınırlı kanıta dayanır. Gözlemsel çalışmalarda yüksek besinsel potasyum daha düşük böbrek taşı riskiyle ilişkili bulunmuştur; ancak taş önleme amacıyla kullanılan potasyum sitrat tuzlarının (2015 Cochrane incelemesi: yedi çalışma, 477 katılımcı) etkisi potasyumdan çok sitrata bağlanır ve NIH, potasyum takviyelerinin etkililiğini belirlemek için kanıtı yetersiz bulur. Kemik sağlığında gözlemsel çalışmalar ve bazı küçük denemeler yarar düşündürürken 276 postmenopozal kadında 2 yıllık bir denemede kemik yıkımı ve kemik yoğunluğu değişmemiştir. ^[1]

Potasyumlu tuz ikameleri güvenli mi?

Tuz ikamelerinin birçoğunda sodyum klorürün bir kısmı veya tamamı yerine potasyum klorür bulunur. NIH, bu ürünlerde potasyumun çay kaşığı başına yaklaşık 440–2.800 mg arasında değiştiğini ve böbrek hastalığı olanların ya da bazı ilaçları kullananların hiperkalemi riski nedeniyle kullanmadan önce hekime danışması gerektiğini bildirir. ^[1] T.C. Sağlık Bakanlığı’nın “Tuz Tüketimi ve Sağlık” yayını da tuz yerine geçen maddelerin çoğunda sodyum yerine potasyum bulunduğunu, fazla potasyum tüketiminin bazı bireyler için zararlı olabileceğini ve özellikle böbrek rahatsızlığı olanların bu ürünleri kullanmadan önce doktora danışması gerektiğini belirtir. ^[8]

Büyük bir randomize çalışma sonuçları destekler ama koşulludur. SSaSS’te Çin’in kırsal 600 köyünde, inme öyküsü olan veya 60 yaş üstü ve yüksek tansiyonlu 20.995 kişi (ortalama yaş 65,4) açık etiketli, küme-randomize bir tasarımla %75 sodyum klorür + %25 potasyum klorür içeren ikame ya da normal tuza atandı. Ortalama 4,74 yıllık izlemde inme oranı ikamede daha düşüktü (1.000 kişi-yılda 29,14’e karşı 33,65; RR 0,86; %95 GA 0,77–0,96); majör kardiyovasküler olaylar (RR 0,87) ve her nedenden ölüm (RR 0,88) de daha azdı. Hiperkaleminin yol açtığı ciddi yan etkiler anlamlı biçimde artmadı (RR 1,04; 0,80–1,37). ^[5]

Bu çalışmanın bulguları, çalışılan gruptan (inme öyküsü veya yaşlı hipertansif kişiler, Çin kırsalı) başka gruplara, özellikle böbrek hastalığı veya potasyum atılımını azaltan ilaç kullanımı olan kişilere, kendiliğinden genellenemez. NIH ise AHRQ 2018 incelemesine dayanarak, potasyumlu tuz ikamelerinin tansiyon düşürücü etkisinin en azından bir bölümünün potasyumun artmasından çok sodyumun azalmasından kaynaklanıyor olabileceğini aktarır. ^[1]

Potasyum takviyesi neden dikkatle ele alınır?

Potasyum içeren çok bileşenli vitamin-mineral ürünleri genellikle yaklaşık 80 mg, yalnızca potasyum içeren takviyelerin çoğu en fazla 99 mg potasyum sağlar; bu, ABD Günlük Değeri’nin (4.700 mg) yaklaşık %2’sidir. NIH’e göre birçok üretici miktarı 99 mg ile sınırlar; gerekçe, FDA’nın 99 mg üzerinde potasyum klorür içeren bazı oral ilaç ürünlerini ince bağırsak yaralanmalarıyla ilişkili oldukları için güvenli bulmaması ve bazı potasyum tuzlarına tablet başına 99 mg üzerinde uyarı etiketi şart koşmasıdır. FDA, besin takviyelerindeki bir besin öğesinin miktarını yalnızca güvenlik gerekçesiyle sınırlayabilir ve 99 mg üzerinde potasyum içeren takviyelerin uyarı etiketi taşıyıp taşımayacağı konusunda bir karar vermemiştir. Bu bilgiler ABD düzenlemeleridir. ^[1]

Çok yüksek miktarda potasyum takviyesi ya da potasyumlu tuz ikamesi böbreğin atabileceği miktarı aşarak sağlıklı kişide bile akut hiperkalemiye yol açabilir. NIH, çok yüksek takviye dozlarının kalp anormalliklerine ve ölüme yol açtığını bildiren olgu bildirimlerinin bir UL belirlemek için yetersiz bulunduğunu da aktarır. Sağlıklı kişilerde (günde 15.600 mg’a kadar, 5 gün) kronik alım plazma düzeyini yükseltmiş ama normal aralığın dışına taşırmamıştır. ^[1]

Bu nedenle potasyum takviyesinin kendi kendine seçilmesi, kan düzeyi, böbrek işlevi ve kullanılan ilaçlar bilinmeden güvenilir değildir. Düşük kan potasyumu saptandığında tedavi hekim kararıdır.

Böbrek hastalığı ve ilaçlar potasyumu nasıl etkiler?

Kronik böbrek hastalığında veya bazı ilaçları kullananlarda idrarla potasyum atılımı azalır ve NIH’e göre AI’nın altındaki besin alımlarında bile hiperkalemi gelişebilir. ACE inhibitörleri (benazepril gibi) ve anjiyotensin reseptör blokerleri (losartan gibi) idrarla potasyum atılımını azaltır; amilorid ve spironolakton gibi potasyum tutucu diüretikler de hiperkalemiye yol açabilir. NIH bu ilaçları kullananlarda, özellikle böbrek işlevi bozuksa, potasyum durumunun izlenmesini önerir. Tersine, furosemid gibi kıvrım (loop) diüretikleri ve tiyazid grubu diüretikler idrarla potasyum kaybını artırır ve hipokalemiye yol açabilir. ^[1]

Lindner ve arkadaşlarının KDIGO konferansı özetine göre renin-anjiyotensin-aldosteron sistemi inhibitörleri, potasyum tutucu diüretikler, steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ), süksinilkolin ve dijital (digoksin) hiperkalemiyle ilişkilidir; orta veya ağır böbrek hastalığı, kalp yetmezliği, diyabet ve belirgin doku hasarı da yatkınlık oluşturan durumlardır. ^[7] NIH ayrıca tip 1 diyabet, adrenal yetmezlik ve karaciğer hastalığını risk grubu olarak sayar. ^[1]

KDIGO Controversies Conference sonuçları, böbrek hastalığında potasyumun kısıtlanması konusunda bir anlayış değişikliğine de işaret eder: bitkisel temelli beslenmeyle daha iyi sonuçlar arasındaki ilişkiyi gösteren kanıtlar arttıkça, diyet kısıtlamasından, daha iyi sonuçlarla ilişkili beslenme örüntülerini desteklemeye doğru bir geçiş önerilmektedir; ancak besin değişikliğinin anormal serum potasyumunu normale döndürme etkisine ilişkin veri azdır. Hangi kişinin ne kadar kısıtlama yapacağı bu nedenle bireysel karardır. ^[6]

Potasyum düşüklüğü ve yüksekliği ne anlama gelir?

Hipokalemi ve hiperkalemi genellikle yetersiz ya da fazla alımdan değil, kayıplardan, atılım bozukluklarından, hücre içi-dışı kaymalardan ve ilaçlardan kaynaklanır. NIH serum potasyumunun 3,6 mmol/L altını hipokalemi, 5,0 mmol/L üzerini hiperkalemi olarak adlandırır; sağlıklı ve böbrek işlevi normal kişilerde ikisi de nadirdir. ^[1] Eşikler kaynağa göre değişir; ayrıntı ilgili sayfalardadır.

Ayrıntılı rehberPotasyum yüksekliği (hiperkalemi): nedenleri, EKG riski ve acil işaretler→ Ayrıntılı rehberPotasyum eksikliği (hipokalemi) belirtileri ve magnezyum bağlantısı→

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişisel doz önermez. Potasyum takviyesi, potasyumlu tuz ikamesi veya potasyum içeren bir ilacı kullanmadan önce kan potasyumu, böbrek işlevi ve kullanılan ilaçların hekimle birlikte değerlendirilmesi gerekir.