B5 Vitamini (Pantotenik Asit)

Pantotenik asit nedir ve vücutta ne yapar?

Pantotenik asit (B5 vitamini), koenzim A (CoA) ve açil taşıyıcı proteinin sentezindeki ana rolüyle bilinen, suda çözünen esansiyel bir besin öğesidir. CoA yağ asidi sentezi ve yıkımı, asetil ve açil gruplarının aktarımı ve çok sayıda yapım ve yıkım tepkimesi için gereklidir; açil taşıyıcı proteinin başlıca görevi yağ asidi sentezidir. ^[1] EFSA da pantotenik asidin CoA ve açil taşıyıcı proteinin bileşeni olduğunu, her yerde bulunduğunu ve eksikliğin nadir olduğunu belirtir. ^[2]

NIH’ye göre besinlerdeki pantotenik asidin yaklaşık %85’i CoA veya fosfopantetein biçimindedir; sindirim enzimleri bunları pantotenik asite çevirir ve bağırsakta emilir. Bağırsak florası da pantotenik asit üretir, ancak emilen toplama katkısı bilinmemektedir. Dokulardaki pantotenik asidin çoğu CoA biçimindedir. ^[1]

Günlük pantotenik asit ihtiyacı ne kadardır?

Pantotenik asit için RDA yoktur; NIH’nin dayandığı ABD Gıda ve Beslenme Kurulu, ortalama gereksinimi belirlemeye yetecek veri bulamadığından normal topluluk alımlarına dayanan yeterli alım (AI) değerleri koymuştur: 14 yaş ve üzeri yetişkinde 5 mg, gebelikte 6 mg, emzirmede 7 mg. ^[1] EFSA (2014) uygun biyobelirteç bulunmadığı ve alım-sağlık sonuçları verisi çok sınırlı olduğu için ortalama gereksinim ve popülasyon referans alımı türetememiş, AI belirlemiştir: yetişkinlerde 5 mg/gün (gebelikte aynı), emzirmede 7 mg/gün, 6 aydan büyük bebeklerde 3 mg/gün, çocuklarda 4 ve ergenlerde 5 mg/gün; değerler AB’de gözlenen alımlara ve eksiklik belirtilerinin görülmemesine dayanır. ^{[2] [3]}

Türkiye’de HSGM sitesinde yayımlanan 2008 tarihli kitap günlük ihtiyacı 4–7 mg olarak belirtir. ^[7] Üç değer farklı kurumlardan ve ölçütlerden gelir; hiçbiri kişiye özel doz değildir. NIH, ABD’deki tipik karma beslenmenin günde yaklaşık 6 mg sağladığını, bunun çoğu kişinin yeterli aldığını düşündürdüğünü yazar; Kanada’nın New Brunswick eyaletinde 1996–1997’de ortalama alım kadınlarda 4,0, erkeklerde 5,5 mg bulunmuştur. ^[1] EFSA ise sekiz AB ülkesinde yetişkinlerde (yaklaşık 65 yaş altı) ortalama veya ortanca alımın 3,2–6,3 mg/gün olduğunu aktarır. ^[3]

Hangi besinlerde pantotenik asit bulunur?

NIH’ye göre hemen her bitkisel ve hayvansal besinde bulunur; en zengin kaynaklar arasında sığır eti, tavuk, sakatat, tam tahıllar ve bazı sebzeler sayılır; bazı kahvaltılık gevrekler ve içeceklere (enerji içecekleri dahil) eklenir. Sınırlı verilere göre besinlerdeki miktarın %40–61’i (ortalama yarısı) emilir; gıda işleme %20’den %80’e yakın kayba yol açabilir. ^[1]

Tablo NIH’nin ABD porsiyonlarını ve yetişkinler için 5 mg’lık ABD günlük değerini (DV) kullanır; %20 ve üzeri “yüksek kaynak” sayılır, dolayısıyla süt ve yumurta yüksek kaynak değildir. ^[1] Türkiye’de HSGM sitesindeki kitap, tüm hayvansal ve bitkisel besinlerin tüketilmesiyle yeterli alımın sağlandığını belirtir; pantotenik asidin suda eridiğini, pişme suyuna geçtiğini ve asit ve alkalilere duyarlı olduğunu da yazar. ^[7]

B5 eksikliği ne kadar yaygın?

NIH’ye göre hemen tüm besinlerde bulunduğundan eksiklik ağır yetersiz beslenme dışında nadirdir ve görüldüğünde genellikle başka eksikliklerle birliktedir; bu yüzden pantotenik aside özgü etkileri ayırmak zordur. Eksiklik geliştiği bilinen kişiler, neredeyse hiç pantotenik asit içermeyen diyetle beslenenler veya pantotenik asit metabolizması antagonisti alanlardır. İkinci Dünya Savaşı savaş esirlerinin deneyimlerine ve pantotenik asitsiz diyet-antagonist çalışmalarına dayanarak eksiklik, ellerde ve ayaklarda uyuşma ve yanma, baş ağrısı, yorgunluk, huzursuzluk, bozulmuş uyku ve iştahsızlıkla giden sindirim bozukluklarıyla ilişkilendirilmiştir. ^[1] EFSA da belirtileri duygudurum değişiklikleri ile uyku, nörolojik, kalp ve mide-bağırsak bozuklukları olarak sıralar. ^[2]

Durum ölçümü rutin değildir. NIH’ye göre idrar düzeyleri alımla yakından ilişkili olduğundan en güvenilir göstergedir; tipik ABD diyetinde idrarla atım günde yaklaşık 2,6 mg’dır ve günde 1 mg’ın altındaki atım eksiklik düşündürür. Tam kan düzeyleri 1,6–2,7 µmol/L aralığında normal, 1 µmol/L’nin altında düşük sayılır; plazma düzeyleri alımla iyi ilişkili değildir. ^[1] EFSA ise hiçbir biyobelirteç için eşik değer belirlenmediğini ve AR türetmeye uygun biyobelirteç bulunmadığını belirtir. ^[3] Bu nedenle “yorgunum, B5 eksikliğim vardır” çıkarımı yapılamaz; belirtiler özgül değildir.

PKAN nedir ve B5 ile ilişkisi nedir?

Pantotenat kinaz 2 (PANK2) geni mutasyonları, CoA yapımının ana basamağını yürüten pantotenat kinaz enziminin etkinliğini azaltan ve PKAN adlı nadir kalıtsal nörodejenerasyona yol açan değişikliklerdir. NIH’ye göre bu hastalık, beyinde demir birikimiyle seyreder; distoni, spastisite ve pigmenter retinopati görülebilir, ilerleme hızlıdır ve tedavi esas olarak belirtileri hafifletmeye yöneliktir. Pantotenat takviyesinin PKAN’da yararlı olup olmadığı bilinmemektedir; bazı anekdot bildirimleri atipik PKAN’da takviyenin belirtileri azaltabildiğini düşündürür. ^[1] PKAN kalıtsal bir enzim bozukluğu olarak tanımlanır.

Pantetin kolesterolü düşürür mü?

NIH’ye göre pantotenik asidin trigliserit sentezi ve lipoprotein metabolizmasındaki rolü, takviyenin hiperlipidemide lipitleri azaltabileceği hipotezine yol açmıştır. Bazı klinik çalışmalarda pantetin (pantetein dimeri, pantotenik asidin türevi) büyük miktarlarda alındığında lipitleri düşürmüştür; pantotenik asidin kendisi aynı etkiyi göstermiyor görünmektedir. NIH’nin aktardığı 2005 tarihli bir derlemede 28 küçük klinik çalışma (ortalama örneklem 22 kişi) hiperlipidemili toplam 646 yetişkinde pantetin takviyelerinin (ortanca günlük doz 900 mg, ortalama 12,7 hafta) etkisini incelemiş; ortalama olarak trigliseritte 1. ayda %14,2, 4. ayda %32,9 düşüş bildirilmiştir. ^[1] Çalışmalar küçüktür (ortalama 22 kişi) ve kısa sürelidir; bu nedenle sonuçlar kesin sayılmaz.

Daha yeni çift kör çalışmalarda etki küçüktür. Rumberger ve ark.‘nın 120 kişilik randomize çalışmasında (düşük–orta kalp-damar riskli Kuzey Amerikalılar; terapötik yaşam tarzı diyeti sürdürülüyor, her grupta 60 kişi) 16 haftada pantetin plaseboya göre toplam kolesterolde 6 mg/dL (%3), LDL’de 4 mg/dL (%4) ve apolipoprotein B’de 4 mg/dL (%5) anlamlı düşüş sağladı; yazarlar mutlak etkinin küçük olduğunu belirtir. Yazarlar arasında, Evans makalesinde şirket çalışanı olarak bildirilen iki kişi (Azumano ve Kamiya) da yer alır. ^[4] Evans ve ark.‘nın 32 kişilik üç kör çalışmasında LDL kolesterol 8 ve 16. haftalarda plaseboya göre anlamlı düşük bulundu (başlangıca göre pantetinde %11 düşüş, plasebo grubunda %3 artış). PMC tam metnindeki bildirimlere göre çalışma bir şirketin desteğiyle yürütülmüş ve üç yazar iki şirketin çalışanıdır. ^[5] NIH, aynı araştırma grubunun iki çalışmasında (toplam 152 kişi) 16 haftada toplam, LDL ve HDL dışı kolesterolde küçük ama anlamlı azalma bulunduğunu, dozun 600’den 900 mg/güne çıkarılmasının etkiyi artırmadığını ve pantetinin diyetten bağımsız etkisinin belirsiz olduğunu aktarır. ^[1]

Çin’de 216 hipertrigliseridemili yetişkinde pantetin ile CoA’nın karşılaştırıldığı çift kör çalışmada pantetin grubunda trigliserit başlangıca göre %16,5 düşmüş, ancak NIH bu azalmanın bir bölümünün katılımcılara verilen diyet danışmanlığından kaynaklanmış olabileceğini belirtir. ^[1] Bu nedenle pantetin için C, pantotenik asidin kendisi için E derecesi verilmiştir.

B5 akneye iyi gelir mi?

Yang ve ark.‘nın 12 haftalık çift kör, plasebo kontrollü çalışmasında hafif–orta yüz aknesi olan yetişkinler “pantotenik asit bazlı bir diyet takviyesi” veya plasebo aldı; 48 kişi alındı, 41’i değerlendirilebildi. 12. haftada toplam lezyon sayısı plaseboya göre anlamlı biçimde azaldı (p=0,0197); inflamatuvar lezyonlar ve yaşam kalitesi ölçütü de aynı yönde değişti. Yazarlar daha fazla randomize çalışma gerektiğini belirtti. ^[6] PMC tam metnine göre çalışmanın sponsoru bir pazarlama şirketidir, makale işlem ücretini başka bir şirket karşılamıştır ve yazarlar çıkar çatışması bildirmemiştir; ürünün içeriği makalede yalnızca “pantotenik asit bazlı” olarak tanımlanır; bu nedenle etkinin yalnızca pantotenik aside bağlanıp bağlanamayacağı belirsizdir. ^[6]

B5 güvenliği ve etkileşimler

NIH’ye göre Gıda ve Beslenme Kurulu pantotenik asit için insanlarda yüksek alımda toksisite bildirimi olmadığından üst sınır (UL) belirleyememiştir; günde 10 g gibi yüksek dozlar alan bazı kişilerde hafif ishal ve mide-bağırsak rahatsızlığı gelişir, mekanizması bilinmez. ^[1] EFSA, SCF’nin (2002) düşük toksisite saptadığını ve UL türetilemese de günde 2 g’a kadar dozların kullanıldığı klinik çalışmaların, gözlenen alımların çok üzerindeki miktarların genel nüfus için sağlık riski oluşturmadığını gösterdiğini aktarır; biyotin ve pantotenik asidin in vitro ortak taşıyıcı mekanizma paylaştığını, ancak beslenmeye etkisinin bilinmediğini de ekler. ^[2]

NIH, pantotenik asidin klinik olarak anlamlı bilinen bir ilaç etkileşimi olmadığını yazar. Takviyelerde pantotenik asit tek başına, B kompleks ürünlerinde veya çoklu vitamin-mineral ürünlerinde bulunur; çoğunlukla kalsiyum pantotenat ya da pantetin kullanılır, bu formların biyoyararlanımını karşılaştıran çalışma yoktur. Miktar çoklu vitamin ürünlerinde yaklaşık 10 mg, B kompleks veya tek içerikli ürünlerde 1.000 mg’a kadar değişir. ^[1]

Türkiye’de B5 hangi statüde?

Takviye olarak pantotenik asit, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (2013/49) kapsamındadır. Değişiklikleri işlenmiş güncel metne göre Tebliğ, vitamin ve minerallerin yalnızca Ek-1’de yer alanlarının Ek-2’de belirtilen formlarda kullanılmasını, günlük azami limitlerin Ek-3’e uygun olmasını şart koşar, etiket, sunum ve reklamda hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği bildiren ifadelere izin vermez ve 2 yaşın altındaki bebek ve küçük çocuklar için takviye edici gıda üretimini ve piyasaya arzını yasaklar (21.11.2015 değişikliğinden önce bu sınır 4 yaştı); 2–4 yaş grubuna yönelik ürünleri Bakanlık ayrıca değerlendirir. ^[8] Akne gibi bir durum için bir takviyenin tedavi edici olarak sunulması bu çerçevede etiket ve reklamda yer alamaz.

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişisel doz önermez; pantetin veya yüksek doz pantotenik asit kullanımı, lipit düşürücü ilaçlar ve açıklanamayan yakınmalar hekimle değerlendirilir.