B3 Vitamini (Niasin)

Niasin nedir ve vücutta ne yapar?

Niasin, nikotinik asit (piridin-3-karboksilik asit), nikotinamid ve nikotinamid ribozit gibi ilgili türevlerin genel adıdır. Dokular emilen niasini ana aktif biçim olan NAD’ye (nikotinamid adenin dinükleotid) çevirir; NAD daha sonra NADP’ye de dönüşür (iskelet kası hariç tüm dokularda). NIH’ye göre 400’den fazla enzim NAD gerektirir; bu, başka hiçbir vitamin kaynaklı koenzimde görülmeyen bir sayıdır. ^[1]

NAD ağırlıklı olarak karbonhidrat, yağ ve proteinlerdeki potansiyel enerjiyi hücrenin enerji birimi ATP’ye aktaran yıkım tepkimelerinde yer alır; genom bütünlüğünün korunması, gen ifadesinin denetimi ve hücresel iletişim için gereken enzimler de NAD kullanır. NADP ise kolesterol ve yağ asidi sentezi gibi yapım tepkimelerini ve hücrenin antioksidan işlevini destekler. ^[1] Besinlerle alınan NAD ve NADP bağırsakta nikotinamide çevrilerek emilir. ^[1]

Triptofan da niasin kaynağıdır: en sık kullanılan tahmine göre 60 mg triptofan 1 mg niasine dönüşür (niasin eşdeğeri, NE). Dönüşümün verimi kişiler arasında çok değişir. Riboflavin (B2), piridoksin (B6) veya demir yetersizse dönüşüm azalır. ^[1]

Günlük niasin ihtiyacı ne kadardır?

NIH’nin dayandığı ABD Gıda ve Beslenme Kurulu 19 yaş üstü yetişkinde RDA’yı erkekte 16 mg NE, kadında 14 mg NE olarak verir; gebelikte 18, emzirmede 17 mg NE’dir. Değerler yetişkinlerde niasin metaboliti atılımına dayanır. ^[1] EFSA (2017’de yayımlanan özet raporda) niasin gereksinimini enerji gereksinimine bağlar: ortalama gereksinim (AR) 1,3 mg NE/MJ, popülasyon referans alımı (PRI) 1,6 mg NE/MJ’dir (yaklaşık 6,6 mg NE/1.000 kcal); bu değerler gebelik ve emzirme dahil yetişkin gruplarına uygulanır ve diğer besin öğeleri (demir, riboflavin, B6, protein) yeterliyse geçerlidir. ^[2] Türkiye’de HSGM sitesinde yayımlanan 2008 tarihli kitap da günlük niasin ihtiyacını 1.000 kalori başına 6,6 mg olarak verir. ^[10]

NIH, 2015–2016 NHANES’e göre ABD’de besin ve içecekten ortalama niasin alımının erkeklerde 31,4 mg, kadınlarda 21,3 mg olduğunu ve 2009–2012 verilerinde yetişkinlerin yalnızca %1’inin EAR’ın altında alım yaptığını aktarır; ABD’de birçok ekmek ve tahıl niasinle zenginleştirilir ve bu ürünlerin Türkiye’de aynı içerikte olduğu varsayılmamalıdır. ^[1]

Hangi besinlerde niasin bulunur?

Hayvansal besinler (kümes hayvanı, sığır eti, balık) porsiyon başına yaklaşık 5–10 mg niasin sağlar; fındık-fıstık, baklagil ve tahıllar 2–5 mg sağlar. Bazı tahıllarda doğal niasin polisakkarit ve glikopeptitlere bağlı olduğundan biyoyararlanımı yaklaşık %30’dur; zenginleştirme için eklenen serbest niasin ise iyi emilir. ^[1]

Tablo NIH’nin ABD porsiyonlarıdır; değerler triptofandan oluşanı kapsamaz ve ABD günlük değeri (DV) yetişkinler için 16 mg’dır. %20 ve üzeri “yüksek kaynak” sayılır. ^[1] Türkiye’de Sağlık Bakanlığı HSGM sitesindeki kitap et, balık, kümes hayvanları, karaciğer, maya, tahıllar, kuru baklagiller ve yeşil yapraklı sebzeleri niasin kaynağı olarak sayar. ^[10]

Pellagra ve niasin eksikliği nedir?

NIH’ye göre ağır niasin eksikliği pellagrayı doğurur: güneş gören deride pigmentli, kabuklu döküntü, parlak kırmızı dil, kusma, kabızlık veya ishal ve depresyon, apati, baş ağrısı, yorgunluk, bellek kaybı ile halüsinasyonlar gibi nörolojik belirtiler. Pellagra sanayileşmiş toplumlarda nadirdir; çoğunlukla çok sınırlı ve niasin ile protein açısından yoksul beslenen mülteci ve yerinden edilmiş kişilerde görülür. 20. yüzyıl başında ABD’nin güneyinde ve Avrupa’nın bazı bölgelerinde esas olarak mısıra dayalı beslenenlerde yaygındı. ^[1] Türkiye’de HSGM sitesindeki kitap da pellagranın daha çok tek yönlü beslenen, özellikle yalnızca mısır tüketen toplumlarda görüldüğünü yazar. ^[10]

NIH, Dünya Sağlık Örgütü’nün pellagrayı nikotinamid ve B kompleksi veya maya ürünüyle haftalarca süren tıbbi tedaviyle ele aldığını aktarır; bu rehber bir şema vermez. Niasin yetersizliği riski şu durumlarda artar: ^[1]

• Yetersiz beslenme: Yoksulluk, anoreksiya, alkol kullanım bozukluğu, AIDS, inflamatuvar bağırsak hastalığı veya karaciğer sirozu. ^[1]
• Riboflavin, B6 veya demir yetersizliği: Triptofanın niasine dönüşümü azalır. ^[1]
• Hartnup hastalığı: Triptofan emilimini bozan ve idrarla kaybını artıran nadir bir genetik hastalık. ^[1]
• Karsinoid sendromu: Triptofan niasin yerine serotonine yönelir. ^[1]
• İzoniyazid ve pirazinamid: NIH’ye göre bu tüberküloz ilaçları triptofandan niasin üretimini engeller; pellagra gelişebilir, niasin alımının artırılmasıyla önlenebilir. ^[1]

Kan niasin düzeyi güvenilir bir durum göstergesi değildir. En duyarlı ve güvenilir ölçüt idrarda iki metilli metabolitin (N1-metil-nikotinamid ve N1-metil-2-piridon-5-karboksamid) atılımıdır: yetişkinde günde 17,5 µmol’den fazla yeterli, 5,8–17,5 µmol düşük, 5,8 µmol’den az eksik durumu yansıtır. ^[1]

Niasin kolesterolü düşürür mü, kalbi korur mu?

Doğru ayrım iki katmanlıdır: lipit değerleri ve klinik sonuçlar. NIH’ye göre RDA’nın 100 katından fazla nikotinik asit dozları aylar-yıllar boyunca disiplipidemi tedavisinde etkilidir; nikotinamid bu etkiyi göstermez çünkü lipit etkisini aracılayan reseptörlere bağlanmaz. 1950’lerin sonundan beri yapılan çalışmalarda bu dozlar HDL’yi %10–30 artırmış, LDL’yi %10–25, trigliseriti %20–50 ve lipoprotein(a)‘yı %10–30 düşürmüştür. ^[1]

Kalp-damar olayları ise ayrı bir sorudur. HPS2-THRIVE’da damar hastalığı olan 25.673 yetişkine (tümü statin temelli LDL düşürücü tedavi altındaydı) günde 2 g uzun salınımlı niasin ile flushing önleyici laropiprant veya plasebo verildi; medyan 3,9 yıl izlemde LDL ortalama 10 mg/dL düşük, HDL 6 mg/dL yüksek bulundu, ancak büyük damar olayları üzerinde anlamlı etki yoktu (%13,2 ve %13,7; hız oranı [rate ratio] 0,96; %95 GA 0,90–1,03). Niasin grubunda ciddi diyabet kontrol bozukluğunda mutlak fazlalık 3,7 puan, yeni diyabet tanısında 1,3 puan, ciddi mide-bağırsak olaylarında 1,0, kas-iskelet olaylarında 0,7, deri olaylarında 0,3, enfeksiyonda 1,4 ve kanamada 0,7 puandı. Çalışma üretici firma dahil kaynaklarca finanse edilmiştir; denenen formül niasin ile laropiprantın birleşimidir. ^[5]

NIH ayrıca 3.414 hastalık bir çalışmanın (statine ek 1.500–2.000 mg/gün uzun salınımlı niasin) 3 yıl sonra, ek fayda görülmemesi ve iskemik inme riskinde artış nedeniyle durdurulduğunu aktarır. ^[1] 1970’lerde yapılan büyük bir çalışmada (daha önce enfarktüs geçirmiş 8.341 kişi, günde 3.000 mg nikotinik asit, ortalama 6,2 yıl) ölümcül olmayan enfarktüsler azaldı ama aritmi arttı; toplam ve nedene özgü ölüm oranı yıllar içinde düşmedi, çalışma bittikten 9 yıl sonra ise tüm nedenlere bağlı ölümlerde %11 azalma bildirildi. ^[1]

Cochrane incelemesi (Schandelmaier ve ark., 2017; 1968–2015 arasında yayımlanan 23 RCT, 39.195 katılımcı; ortanca doz 2 g/gün, ortanca süre 11,5 ay) niasinin genel ölümü (RR 1,05; %95 GA 0,97–1,12), kalp-damar ölümünü (RR 1,02; 0,93–1,12), ölümcül veya ölümcül olmayan enfarktüsü (RR 0,93; 0,87–1,00) ve inmeyi (RR 0,95; 0,74–1,22) azaltmadığını bildirdi. Yan etki nedeniyle bırakma niasinde daha sıktı (RR 2,17; 1,70–2,77). Yazarlar, kalp-damar olaylarının önlenmesinde niasinin faydasının olası olmadığı sonucuna vardı. ^[4]

NIH, ACC/AHA’nın 2018 kılavuzunun niasinin ağır hipertrigliseridemide bazı olgularda yararlı olabileceğini ancak LDL’yi yalnızca hafif düşürdüğünü belirttiğini ve statine ek ilaç olarak önermediğini aktarır. ^[1] Bu nedenle bu rehberde niasin ile lipit değerleri için B, statin üzerine eklenerek kalp-damar olaylarını azaltması için E derecesi verilir.

Nikotinamid deri kanserini önler mi?

Bu soru niasinin lipit etkisinden ayrıdır ve nikotinamid biçimine aittir. ONTRAC’ta (faz 3, çift kör) son 5 yılda en az iki nonmelanom deri kanseri geçirmiş 386 kişiye 12 ay boyunca günde iki kez 500 mg nikotinamid veya plasebo verildi. Yeni nonmelanom deri kanseri oranı nikotinamid grubunda %23 daha düşüktü (%95 GA 4–38; p=0,02); bazal hücreli karsinomda %20 (−6 ile 39), skuamöz hücreliyde %30 (0 ile 51) düşüş vardı ve aktinik keratoz sayısı azaldı. İlaç bırakıldıktan sonra yarar görülmedi. ^[6] Bağışıklığı baskılanmış organ nakli alıcılarında ONTRANS (158 kişi, erken durduruldu) ise 12 ayda yeni keratinosit kanseri sayısında fark göstermedi (RR 1,0; %95 GA 0,8–1,3). ^[7] Dört çalışmayı havuzlayan 2023 meta-analizi, bağışıklığı sağlam ve baskılanmış hastaları birleştirerek nonmelanom deri kanseri için RR 0,82 (0,61–1,12) buldu ve oral nikotinamidin keratinosit kanseri sayısını anlamlı azalttığına dair kanıtı yetersiz saydı. ^[8]

ONTRAC’taki günde 1.000 mg, SCF’nin yetişkin nikotinamid üst sınırı olan yaklaşık 900 mg/günün üzerindedir; NIH, üst sınırların tıbbi gözetimde verilen niasin için geçerli olmadığını belirtir. ^{[3] [1]} Bu nedenle sonuç, kendi başına alınan takviyeye taşınamaz.

Tip 1 diyabetten korunma sorusunda ENDIT’te (Avrupa, Kanada, ABD; tip 1 diyabetli kişilerin ada hücresi antikoru pozitif 552 birinci derece akrabası, 5 yıl, modifiye salınımlı nikotinamid veya plasebo) diyabet gelişimi bakımından fark çıkmadı (düzeltilmemiş HR 1,07; %95 GA 0,78–1,45). ^[9]

Niasin takviyesi ve yüksek doz riskleri

Besinlerle doğal niasin alımında advers etki bildirilmemiştir. Takviye veya ilaç olarak nikotinik asit 30–50 mg ve üzerinde genellikle yüzde kızarma yapar: yüz, kollar ve göğüste kızarıklık, yanma, karıncalanma ve kaşıntı; bu belirtiler toksik değil rahatsız edici sayılır, ancak baş ağrısı, döküntü, baş dönmesi ve tansiyon düşüşü eşlik edebilir. Nikotinamid yüzde kızarma yapmaz. İnositol hekzanikotinat ise “flush-free” etiketlenir; NIH, ortalama emiliminin nikotinik asit ve nikotinamidden yaklaşık %30 düşük olduğunu ve çok değişken olduğunu belirtir. ^[1]

Günde 1.000–3.000 mg nikotinik asit daha ciddi etkiler yapar: düşme riskini artıran hipotansiyon, yorgunluk, glukoz toleransında bozulma ve insülin direnci, bulantı, mide yanması ve karın ağrısı, bulanık görme ve makula ödemi. Aylar-yıllar süren yüksek dozlar karaciğer enzimlerini yükseltebilir, hepatit ve akut karaciğer yetmezliğine yol açabilir; hepatotoksisite uzun salınımlı formlarda daha olasıdır. Nikotinamidde bulantı, kusma ve karaciğer toksisitesi günde 3.000 mg’da bildirilmiştir; diyaliz hastalarında günde 500–1.500 mg ile en sık ishal ve trombositopeni görülmüştür. ^[1]

NIH, ACC/AHA’nın nikotinik asit takviyesi kullananlarda karaciğer transaminazlarının, açlık kan şekeri veya HbA1c’nin ve ürik asidin başlangıçta, doz artırılırken ve sonrasında 6 ayda bir ölçülmesini önerdiğini aktarır. Transaminazlar normalin üst sınırının 2–3 katını aştığında, kalıcı hiperglisemi, akut gut, açıklanamayan karın ağrısı, yeni atriyal fibrilasyon, kilo kaybı veya kalıcı ağır cilt reaksiyonları olduğunda kullanılmaması önerilir. ^[1] Antidiyabetik ilaç kullananlarda yüksek doz nikotinik asit kan şekerini yükselttiğinden izlem gerekir; 1,5 g/gün ve üzerindeki dozlarda bu etki en olasıdır. ^[1]

Üst sınırlar iki kurumda farklı kurgulanmıştır ve karıştırılmamalıdır. NIH’nin dayandığı Gıda ve Beslenme Kurulu’nun UL’si yalnızca takviye niasin için geçerlidir ve yetişkinlerde 35 mg/gündür (14–18 yaş: 30 mg; tıbbi gözetimdeki kullanım hariç); yüzde kızarmaya dayanır ve her iki forma uygulanır. ^[1] SCF (2002) ise iki formu ayrı değerlendirmiştir: serbest nikotinik asit için 10 mg/gün (yüzde kızarmanın görüldüğü 30 mg’a 3’lük belirsizlik faktörü uygulanarak) ve nikotinamid için yaklaşık 900 mg/gün (12,5 mg/kg/gün; NOAEL 25 mg/kg/gün ve 2’lik faktör); bu değerler gebelik ve emzirmede veri yetersizliği nedeniyle geçerli değildir. ^[3] NIH’ye göre 2003–2006 NHANES’te takviye kullanan 2 yaş ve üzeri kişilerin %10’unun toplam niasin alımı UL’ye ulaşmış veya aşmıştı. ^[1]

NMN ve nikotinamid ribozit (NR) niasin kaynağı olarak etiketlenmez; NIH, FDA’nın Kasım 2022’de NMN’nin yeni ilaç olarak araştırılmasına izin verildiği için ABD’de gıda takviyesi olarak yasal biçimde pazarlanamayacağına karar verdiğini yazar. ^[1] FDA ise 2 Aralık 2025 tarihli mektubunda, 29 Eylül 2025’te bu konudaki yorumunu değiştirdiğini ve NMN’nin takviye tanımından dışlanmadığını belirlediğini bildirerek Kasım 2022 tarihli yazıyı geçersiz kılmıştır; bu bir düzenleme sınıflamasıdır, güvenlik veya etkinlik değerlendirmesi değildir. ^[12]

Türkiye’de niasin hangi statüde?

Takviye olarak niasin, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (2013/49) kapsamındadır. Değişiklikleri işlenmiş güncel metne göre Tebliğ, vitamin ve minerallerin yalnızca Ek-1’de yer alanlarının Ek-2’de belirtilen formlarda kullanılmasını, günlük azami limitlerin Ek-3’e uygun olmasını şart koşar; etiket, sunum ve reklamda hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği bildiren ifadelere izin vermez ve 2 yaşın altındaki bebek ve küçük çocuklar için takviye edici gıda üretimini ve piyasaya arzını yasaklar (21.11.2015 değişikliğinden önce bu sınır 4 yaştı); 2–4 yaş grubuna yönelik ürünleri Bakanlık ayrıca değerlendirir. ^[11]

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişisel doz belirlemez; yüksek doz nikotinik asit veya nikotinamid kullanımı, statin, antidiyabetik ve tüberküloz ilaçları, karaciğer hastalığı ya da gut varlığında ilgili hekimin kararına bağlıdır.