Yeşil Çay Ekstresi

Kısa cevap

Yeşil çay ekstresi, çayın katekinlerinin kapsül, tablet ya da toz gibi yoğun biçimde sunulduğu bir takviyedir; içilen demden farklıdır. EFSA, takviye olarak günde 800 mg ve üzeri EGCG’nin serum transaminazlarında (karaciğer enzimleri) artış yaptığını bildirir; ekstrelerden “güvenli” sayılabilecek bir EGCG dozu belirlenememiştir. ^[1] Yeşil çay demi için geçerli “güvenlik karinesi” yaklaşımı ekstreler için geçerli değildir. ^[1]

Yeşil çay ekstresi nedir, içilen çaydan nasıl ayrılır?

Yeşil çay ekstresi, yeşil çay yapraklarındaki katekinlerin (özellikle EGCG) yoğunlaştırılmış biçimidir. EFSA yeşil çay katekinlerinin geleneksel dem, eşdeğer bileşimli hazır içecek ve yoğun ekstre içeren takviye olmak üzere üç biçimde alınabileceğini belirtir. Takviyeler yetişkinlerde günde 5–1.000 mg EGCG sağlar; AB’de yeşil çay demi tüketiminden alınan EGCG ortalama günde 90–300 mg, yüksek tüketicilerde 866 mg’a kadardır. ^[1]

EFSA, ekstrelerdeki katekinlerin içeceğe göre daha yoğun olabileceğini, bileşimi ve tüketim biçiminin farklı olabileceğini bildirir. ^[1] Yeşil çay bileşimi bitki çeşidine, yetişme ortamına, mevsime, yaprak yaşına ve üretim koşullarına göre çok değişir: kuru yaprakta EGCG 1.600–20.320 mg/100 g, demde 2,3–203 mg/100 g aralığındadır. ^[1] Bu yüzden etiketteki “yeşil çay ekstresi” ifadesi tek başına ne kadar EGCG alındığını göstermez; AB tüzüğü (aşağıda) bu nedenle porsiyon başına EGCG miktarının etikette yer almasını ister.

Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (2013/49), takviye edici gıdayı besleyici veya fizyolojik etkisi olan bitkisel maddelerin ve biyoaktif maddelerin konsantre veya ekstraktlarının kapsül, tablet, pastil, tek kullanımlık toz paket, sıvı ampul, damlalıklı şişe veya benzeri biçimlerde, günlük alım dozu belirlenmiş ürünleri olarak tanımlar. ^[6] Yeşil çay ekstresi içeren kapsül ve tabletler bu tanıma girebilir. Tebliğin 2013 tarihli metnine göre bu ürünlerin etiketinde, sunumunda ya da reklamında bir hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme özelliği bildiren ifadeler yer alamaz; etikette “İlaç değildir. Hastalıkların önlenmesi veya tedavi edilmesi amacıyla kullanılmaz.” ve “Hamilelik ve emzirme dönemi ile hastalık veya ilaç kullanılması durumlarında doktorunuza danışın.” ifadeleri bulunur. ^[6] Tebliğ sonradan değiştirilmiştir.

Yeşil çay ekstresi karaciğere zarar verir mi?

EFSA’nın 2018 görüşü bu soru için temel kaynaktır. ^[1]

• Doz–etki. Müdahale çalışmalarında takviye olarak günde 800 mg ve üzeri EGCG, tedavi grubunda kontrole göre serum transaminazlarında istatistiksel olarak anlamlı artışa yol açmıştır. EFSA, 38 müdahale çalışmasını inceleyerek günde 800 mg ve üzeri EGCG içeren ekstrelerin 4 ay ya da daha uzun süreli kullanımının nüfusun küçük bir yüzdesinde (genellikle yüzde 10’dan az) ALT ve AST yükselmesiyle ilişkili olduğunu belirtmiştir.
• Sayılar. 800 mg/gün ve üzeri EGCG ile tedavi edilen 880 kişide 84 transaminaz yükselmesi vakası bildirilmiştir; 316 mg/gün veya altı EGCG ile tedavi edilen 756 kişide vaka bildirilmemiştir. Bir çalışmada günde 843 mg EGCG ile bir yıl tedavi edilen 500’den fazla kişide orta veya daha ağır karaciğer fonksiyon anormalliği yüzde 5,1 oranında görülmüştür.
• 800 mg’ın altı. Müdahale çalışmalarında günde 800 mg’ın altındaki dozlarla 2 haftadan 12 aya kadar transaminaz yükselmesi bildirilmemiştir; ancak EFSA bu çalışmaların yüzde düzeyindeki etkileri saptamak için yeterli güce sahip olmadığını da belirtir. Yeşil çay ekstresi olarak günde 800 mg’ın altında “güvenli bir EGCG dozu” belirlenememiştir.
• İstisna: tek bir ürün. 2003’te bir kilo verme ürünü, İspanya ve Fransa’da 13 karaciğer toksisitesi vakasından sonra piyasadan çekilmiştir. Yüzde 80 etanolik ekstre içeren bu ürün için günde 375 mg EGCG’ye karşılık gelen dozda ciddi karaciğer hasarı bildirilmiş; EFSA bunu büyük olasılıkla idiyosenkratik bir tepki olarak değerlendirmiştir.
• Vaka bildirimleri. Karaciğer hasarı olguları üç fincan yeşil çay demini aşan tüketimden günde 1.800 mg ekstreye kadar geniş bir doz aralığında görülmüştür; EGCG miktarı çoğu olguda belirtilmemiştir.

NCCIH karaciğer hasarının seyrek olduğunu, ancak esas olarak tablet veya kapsül biçimindeki yeşil çay ekstreleriyle bildirildiğini ve bağışıklıkla ilgili belirli bir gen varyantını taşıyanların özellikle duyarlı göründüğünü (ABD’lilerin yüzde 5–15’i) aktarır. ^[2] Cochrane kanser incelemesi de yeşil çay ekstresi kullanan çalışmalarda sindirim bozuklukları ve karaciğer enzimlerinde artışın, daha seyrek olarak uykusuzluk, tansiyon yükselmesi ve cilt tepkilerinin bildirildiğini belirtir. ^[3]

Aç karnına yeşil çay ekstresi riski artırır mı?

EFSA, insan verilerine göre yeşil çay ekstresinin açlıkta ve tek bir bolus dozu olarak verilmesinin, yemekle ve bölünmüş dozlarla verilmesine kıyasla EGCG’nin plazma konsantrasyon–zaman eğrisi altındaki alanını (AUC) anlamlı biçimde artırdığını belirtir. Yemekle birlikte alınan günde 800 mg EGCG’nin 10 gün veya daha uzun süre tek doz olarak verilmesinde de sistemik EGCG maruziyeti artmıştır; bu artış doz 400 mg’lık ikiye bölündüğünde belirgin değildir; mekanizma anlaşılmış değildir. ^[1]

AB’de 2022 tarihli Komisyon Tüzüğü (2022/2340), bu gerekçeyle yeşil çay ekstresi içeren gıdalarda günlük porsiyonun 800 mg’dan az EGCG içermesini ister; etiketin günlük tüketilebilecek en fazla porsiyon sayısını, günde 800 mg veya daha fazla EGCG tüketilmemesi uyarısını ve porsiyon başına EGCG miktarını göstermesi, ayrıca aynı gün yeşil çay içeren başka ürün tüketen kişilerin ürünü tüketmemesi gerektiğine dair uyarıyı ve şu uyarıları taşıması gerekir: “hamile veya emziren kadınlar ve 18 yaşından küçük çocuklar tarafından tüketilmemelidir” ve “aç karnına tüketilmemelidir”. Tüzüğün gerekçesi, EFSA’nın açlığın deney hayvanlarında yeşil çay katekinlerinin toksisitesini artırdığına ve hiçbir müdahale çalışmasının hamile, emziren, bebek ve 18 yaş altı gruplarını incelemediğine dair saptamalarına dayanır. Yeşil çay demine benzer bileşimde yeniden hazırlanan sulu ekstreler bu kapsamın dışındadır. Tüzük ayrıca, günde 800 mg’ın altındaki alımlarda da zarar olasılığı ve bilimsel belirsizlik sürdüğü için bu ekstreleri AB “inceleme altındaki maddeler” listesine almıştır. ^[8] Bu bir AB düzenlemesidir; Türkiye’de otomatik uygulanmaz. Türkiye’nin kendi sınırı Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Kısıtlı Maddeler Listesi’ndedir (21/09/2026): yeşil çay yapraklarından elde edilen saflaştırılmış EGCG ekstresi (TGK Yeni Gıdalar Yönetmeliği Ek-1’e uygun olma koşuluyla) için 4–10 yaş ve 11 yaş ve üzeri sütunlarında aynı biçimde birim başına 150 mg ekstrakt ve günde en çok 300 mg ekstrakt; etikette tüketicilerin günde 300 mg’dan fazla ekstrakt tüketmemesi gerektiğine dair bir ifade yer alır (03/07/2026). İzole olmayan EGCG içeren yeşil çay ekstresinde (“diğer kaynaklar”; 31/12/2025’ten önce takviye edici gıdalarda kullanıldığı ispat edilirse yeni gıda kapsamında değerlendirilmez) sınır, diğer kateşinlerle birlikte veya ayrı ayrı 540 mg/gün’dür (11 yaş ve üzeri). ^[9] Türkiye’deki sınırlar ekstrakt ya da toplam kateşin miktarı olarak yazılmıştır; AB’nin 800 mg sınırı ise porsiyondaki EGCG miktarıdır. İki sayı aynı birimde değildir ve birbirine çevrilemez.

Yeşil çay ekstresi demir emilimini etkiler mi?

Ullmann ve ark. (2005), düşük demir depoları olan 30 sağlıklı kadında randomize, çift kör, plasebo kontrollü, üç dönemli çapraz bir çalışmada saf kristal EGCG’nin (150 mg, 300 mg ya da plasebo; her biri 8 ardışık gün, aralarda 14 günlük arınma) hemoglobin dışı demir emilimine etkisini ölçmüştür. Plaseboya göre göreli emilim 150 mg EGCG ile yüzde 14, 300 mg EGCG ile yüzde 27 azalmıştır; fark plasebo ile 300 mg arasında ve 150 mg ile 300 mg arasında anlamlıydı. Yazarlar etkinin siyah çay için bildirilenden çok daha küçük olduğunu, o dönemde takviyelerin çalışmadaki dozlardan daha düşük EGCG içereceğini ve normal demir depolarında sağlık açısından önemli etki beklenmediğini belirtmiştir; ilk yazar, saf EGCG üreten bir vitamin şirketinin araştırma biriminde çalışıyordu. ^[4] EFSA bugün takviyelerin günde 5–1.000 mg EGCG sağlayabildiğini bildirdiğinden ^[1], çalışmadaki 300 mg dozu aşan ürünler bulunabilir; bu dozlar için demir emilimi ölçülmemiştir.

Yeşil çay ilaç etkileşimine yol açar mı?

Misaka ve ark. (2020), 11 sağlıklı gönüllüde randomize, üç aşamalı çapraz bir çalışmada beta bloker nadololü su, birlikte demlenmiş yeşil çay (150 mL) ya da nadololden 1 saat önce içilen yeşil çayla vermiştir. Nadolol AUC0–48 değeri, yeşil çayla birlikte alındığında suya göre 0,371 (%90 GA 0,303–0,439), yeşil çay 1 saat önce içildiğinde 0,536 (0,406–0,665) bulunmuştur; maksimum konsantrasyona ulaşma süresi ve böbrek klirensi gruplar arasında farklı değildi. Yazarlar tek bir yeşil çay içiminin nadolol plazma düzeylerini belirgin biçimde düşürdüğünü ve etkinin en az 1 saat sürebileceğini belirtir. ^[5] Bu çalışmada kullanılan şey ekstre değil, demlenmiş çaydır; yani etkileşim içecek için de geçerlidir.

NCCIH ayrıca yeşil çay ekstresinin kolesterol ilacı atorvastatinin kan düzeyini azaltabildiğini ve raloksifenle (osteoporoz ilacı) etkileşim bulunduğunu aktarır. ^[2] Bu rehber hangi ilaçla ne kadar ara verileceğini belirlemez; ilacın prospektüsü, hekim ve eczacı önceliklidir.

Kafein ve gebelik

Yeşil çay yaprağı kafein içerir (kuru yaprağın yüzde 2,9–4,2’si); ekstredeki miktar ürüne bağlıdır. ^[1] EFSA 2015 kafein görüşü, tüm kaynaklardan alınan kafeinin hamile olmayan erişkinlerde günde 400 mg’a, hamilelerde günde 200 mg’a, emziren kadınlarda tek doz ve günlük 200 mg’a kadar güvenlik sorunu doğurmadığını bildirir. ^[7] Kafeinden bağımsız olarak AB tüzüğü yeşil çay ekstrelerinin hamile ve emziren kadınlarda ve 18 yaş altında tüketilmemesini ister (yukarıda). ^[8]

Kimler yeşil çay ekstresi konusunda ek önlem almalı?

• Karaciğer bozukluğu olanlar: EFSA ekstrelerde güvenli bir EGCG dozu belirleyemedi; EFSA’nın aktardığı Health Canada monografı, karaciğer bozukluğu olanların kullanmadan önce sağlık uzmanına başvurmasını, sarılık, karın ağrısı, koyu idrar, terleme, bulantı, olağandışı yorgunluk veya iştahsızlık gibi belirtilerde kullanımın bırakılmasını ister. ^[1]
• Yüksek doz (800 mg/gün ve üzeri EGCG) veya birden fazla yeşil çay ürününü birlikte kullananlar: transaminaz artışı bildirilmiştir. ^{[1] [8]}
• Aç karnına kullananlar: EGCG maruziyeti artar. ^[1]
• Hamile, emziren ve 18 yaş altı: hiçbir müdahale çalışması bu grupları incelememiştir. ^[8]
• Nadolol, atorvastatin veya raloksifen kullananlar: etkileşim bildirilmiştir. ^{[5] [2]}
• Demir eksikliği olanlar: düşük demir depolu kadınlarda saf EGCG demir emilimini doza bağlı azaltmıştır ^[4]; EFSA’nın aktardığı Health Canada monografı da demir eksikliği olanların kullanmadan önce sağlık uzmanına başvurmasını ister. ^[1] Genel bilgi için demir rehberi.

Bu rehber kişisel doz, ürün veya ilaç aralığı belirlemez.

Ayrıntılı rehberYeşil çay: katekinler, kafein, kanıt özeti ve güvenlik→ Ayrıntılı rehberYeşil çay faydaları: hangi iddialar destekleniyor?→