E Vitamini

E vitamini nedir ve ne işe yarar?

E vitamini, yağda çözünen bir bileşik grubunun ortak adıdır. Doğada sekiz kimyasal biçimi vardır: alfa-, beta-, gama- ve delta-tokoferol ile alfa-, beta-, gama- ve delta-tokotrienol. Biyolojik etkinlikleri farklıdır ve NIH’e göre insan gereksinimini karşıladığı kabul edilen tek biçim α-tokoferoldür. ^[1]

Bağırsaktan emilen biçimleri karaciğer işler. Karaciğer, hepatik α-tokoferol transfer proteini aracılığıyla yalnızca α-tokoferolü kana yeniden salar; diğer biçimleri metabolize edip atar. Bu nedenle kanda ve hücrelerde α-tokoferol dışındaki biçimlerin düzeyleri daha düşüktür ve bu biçimler daha az araştırılmıştır. ^[1]

E vitamini, yağların oksidasyonu sırasında oluşan reaktif oksijen türlerinin üretimini durduran yağda çözünen bir antioksidandır. Bağışıklık işlevinde de rol oynar; hücre sinyali ve gen ifadesi gibi başka görevleri ise esas olarak hücre (in vitro) çalışmalarında gösterilmiştir. ^[1]

Bu görevlerin bilinmesi, eksiklik yokken fazladan almanın aynı görevleri daha iyi yerine getireceği anlamına gelmez. Vitaminin vücuttaki rolü ile takviyenin ölçülmüş sonuçları ayrı sorulardır; NIH, E vitamini alımı ve durumunu klinik sonuçlarla ilişkilendirecek doğrulanmış biyobelirteçlerin bulunmamasını, sağlıktaki rolünü tanımlamanın başlıca engeli olarak gösterir. ^[1]

Ayrıntı için Detaylı görünümü açın →

Doğal ve sentetik E vitamini arasındaki fark nedir?

NIH’e göre doğal kaynaklı E vitamini RRR-α-tokoferoldür (etiketlerde sıklıkla d-α-tokoferol); sentetik olarak üretilen biçim ise all-rac-α-tokoferoldür (dl-α-tokoferol). Doğal α-tokoferol tek bir stereoizomer biçimindedir. Sentetik α-tokoferol ise olası sekiz stereoizomerin eşit karışımını içerir; serum ve dokular bunların yalnızca dördünü korur. Bu yüzden aynı ağırlıktaki sentetik form, doğal formun yalnızca yarısı kadar etkindir. ^[1]

Bu fark birimlere de yansır. Etiketlerde E vitamini miligram (mg) veya uluslararası birim (IU) olarak yazılır; NIH’in verdiği çevirme kuralları şöyledir: ^[1]

Yani etiketteki IU değerinin mg karşılığı, ürünün doğal mı sentetik mi olduğuna bağlıdır; form bilinmeden hesaplanamaz. NIH, ABD’de gıda ve takviye etiketlerinde E vitamininin mg olarak yazılmasının Ocak 2020’den itibaren zorunlu olduğunu, yıllık satışı 10 milyon doların altındaki firmaların eski IU etiketlerini Ocak 2021’e kadar kullanabildiğini bildirir. ^[1]

Takviye ve zenginleştirilmiş gıdalardaki α-tokoferol raf ömrünü uzatmak için sıklıkla esterleştirilir (α-tokoferil asetat veya süksinat); NIH’e göre vücut bu esterleri hidroliz edip α-tokoferol kadar etkin biçimde emer. ^[1]

Günde ne kadar E vitamini gerekir?

Referans değerler kuruluşa göre farklıdır. NIH’in aktardığı ABD Gıda ve Beslenme Kurulu değerleri, sağlıklı kişilerin yüzde 97–98’inin ihtiyacını karşılayacak düzeyde belirlenmiş RDA’lardır ve yalnızca α-tokoferol içindir. FNB bu değerleri, hidrojen peroksit ile karşılaşan alyuvarların hayatta kalmasını ölçen bir testte yeterli korumayı sağlayan serum düzeylerine dayandırmış ve verilerdeki büyük belirsizlikleri kabul ederek başka biyobelirteçlerin araştırılmasını istemiştir. ^[1]

EFSA ise 2015 görüşünde yetişkinler, bebekler ve çocuklar için ortalama gereksinim (AR) ya da nüfus referans alımı (PRI) türetilemeyeceğine karar vermiş; bunun yerine, AB’de görünür bir α-tokoferol eksikliği olmayan sağlıklı nüfuslardaki gözlenen alımlara dayanan yeterli alım (AI) değerlerini belirlemiştir. ^[2]

NIH’in 4–8 yaş için RDA’sı 7 mg, 9–13 yaş için 11 mg’dır; EFSA ise 3 yaştan 10 yaşa kadar çocuklar için 9 mg, 10–18 yaş için erkeklerde 13 mg, kızlarda 11 mg AI belirler. ^{[1] [2]} EFSA, gebelik ve emzirmede α-tokoferol gereksiniminin arttığına dair kanıt bulmadığı için bu gruplara gebe olmayan kadınlarla aynı AI’yı uygular; NIH ise gebelik için 15 mg, emzirme için 19 mg RDA verir. ^[2]

NIH, ABD’deki üç ulusal anketin (NHANES III, NHANES 2001–2002 ve CSFII 1994–1996) çoğu Amerikalının diyetinin E vitamini RDA’sının altında kaldığını gösterdiğini belirtir; ancak pişirmede eklenen yağların miktarı ve türü bilinmediği için bu tahminler düşük kalmış olabilir. Sağlıklı kişilerde besinlerden az alıma rağmen belirgin eksiklik belirtisi saptanmamıştır. ^[1]

Hangi besinlerin ne kadar sağladığı ayrı bir sayfada ele alınır.

Ayrıntılı rehberE vitamini hangi besinlerde var? Porsiyon tablosu, fındık ve yağlar→

E vitamini eksikliği ne zaman görülür?

NIH’e göre belirgin E vitamini eksikliği nadirdir ve besinlerden az alan sağlıklı kişilerde açık eksiklik belirtisi bulunmamıştır. Sindirim kanalının E vitaminini emmek için yağa ihtiyacı olduğundan, yağ emilimi bozukluğu olanlarda eksiklik olasılığı daha yüksektir. Belirtiler arasında periferik nöropati, ataksi, iskelet kası hastalığı (miyopati), retinopati ve bağışıklık yanıtında bozulma sayılır. Çok düşük doğum ağırlıklı (1.500 g altı) prematüre bebekler de eksik olabilir. Nadir kalıtsal bir hastalık olan E vitamini eksikliğiyle seyreden ataksi (AVED), karaciğerdeki α-tokoferol transfer proteininin bozuk ya da eksik olmasından kaynaklanır; bu kişilerde yüksek miktarlarda takviye alınmazsa sinir hasarı gelişir ve yürüme yeteneği kaybedilir. ^[1]

Kimlerde görüldüğü, belirtiler ve laboratuvar değerlendirmesi ayrı bir sayfada anlatılır.

Ayrıntılı rehberE vitamini eksikliği belirtileri: kimlerde görülür, nasıl anlaşılır?→

E vitamini takviyesi işe yarar mı? Kanıt ne diyor?

Aşağıdaki özet, her iddia için incelenen grubu ve sonucun sınırını birlikte gösterir. Ayrıntılı sonuçlar faydalar sayfasında bulunur.

Kalp-damar hastalığı

Gözlemsel çalışmalar daha yüksek E vitamini alımını daha düşük kalp hastalığıyla ilişkilendirmiştir; NIH, bu ilişkiyi randomize çalışmaların doğrulamadığını bildirir. ^[1] HOPE çalışması ve onun uzantısı HOPE-TOO’da 55 yaş ve üzeri, damar hastalığı veya diyabeti olan kişilere günde 400 IU doğal E vitamini ya da plasebo verildi; ortanca takip 7,0 yıldı. Major kalp-damar olaylarında fark yoktu (RR 1,04; yüzde 95 GA 0,96–1,14). E vitamini grubunda kalp yetmezliği (RR 1,13; 1,01–1,26) ve kalp yetmezliği nedeniyle hastaneye yatış (RR 1,21; 1,00–1,47) daha yüksekti. ^[6] NIH bu bulguyu, anlamlı ama diğer büyük çalışmalarda bildirilmemiş beklenmedik bir sonuç olarak tanımlar. ^[1]

ABD Koruyucu Hizmetler Görev Gücü (USPSTF), topluma yerleşik, gebe olmayan yetişkinlerde E vitamini takviyesinin kalp-damar hastalığı veya kanseri önlemede net yararı olmadığı sonucuna orta kesinlikle varmış ve bu amaçla beta-karoten ve E vitamini takviyesine karşı öneri vermiştir (D önerisi). ^[3]

Kanser

SELECT çalışmasında 35.533 erkek rastgele dört gruba ayrıldı (50 yaş ve üzeri siyah, 55 yaş ve üzeri diğer erkekler; PSA 4,0 ng/mL ve altı). Analize 34.887 erkek alındı. E vitamini grubuna günde 400 IU all-rac-α-tokoferil asetat verildi. Plasebo grubunda 529 erkekte prostat kanseri gelişirken E vitamini grubunda 620 erkekte gelişti (HR 1,17; yüzde 99 GA 1,004–1,36). Mutlak artış 1.000 kişi-yılında 1,6 vakaydı. Selenyum tek başına (HR 1,09) ve selenyumla birlikte E vitamini (HR 1,05) gruplarındaki artışlar istatistiksel olarak anlamlı değildi. ^[7]

HOPE-TOO’da kanser insidansında (RR 0,94; 0,84–1,06) ve kanser ölümlerinde (RR 0,88; 0,71–1,09) anlamlı fark bulunmadı. ^[6] NIH, erken bir çalışmada (sigara içen erkeklerde 50 mg) prostat kanserinde azalma görüldüğünü, SELECT’in kısmen bu sonuca dayanılarak başlatıldığını ve sonunda kanıtın E vitamininin prostat kanserini önlemediği yönünde değiştiğini aktarır. ^[1]

Ölüm riski

Miller ve arkadaşlarının 2005 meta-analizi, E vitamini içeren 19 randomize çalışmayı (135.967 katılımcı; dokuzu yalnızca E vitaminini, onu ise E vitaminini başka vitamin ya da minerallerle birlikte test etti) inceledi. Yüksek doz çalışmalarında (günde 400 IU ve üzeri; 11 çalışma) toplam ölüm riski farkı 10.000 kişide 39 idi (yüzde 95 GA 3–74); düşük doz çalışmalarında fark anlamlı değildi (10.000 kişide −16; GA −41 ile 10). Yazarlar yüksek doz çalışmalarının çoğunlukla küçük olduğunu ve kronik hastalığı olan kişilerde yapıldığını, sonuçların sağlıklı yetişkinlere genellenebilirliğinin belirsiz olduğunu belirtir. ^[4]

Cochrane’in 2012 güncellemesi A, C, E vitamini, beta-karoten ve selenyumu kapsayan 78 randomize çalışmayı (296.707 katılımcı) birlikte inceledi. Antioksidan takviyelerinde rastgele etkili modelde ölüm farkı yoktu (RR 1,02; 0,98–1,05); sabit etkili modelde risk anlamlı olarak yüksekti (RR 1,03). Yanlılık riski düşük 56 çalışmada antioksidanlar toplamda ölümü artırdı (RR 1,04; 1,01–1,07). Bu çalışmalarda E vitamini için (46 çalışma) RR 1,03’tür (1,00–1,05); güven aralığı alt sınırı 1,00’dır. ^[5] NIH, aynı soruyu inceleyen analizlerin sonuçlarının belirsiz kaldığını da aktarır: katılımcılar çoğunlukla orta yaşlı veya yaşlıydı, kronik hastalığı vardı ve çoğu başka takviyeler de alıyordu. ^[1]

Göz hastalıkları

Yaşa bağlı göz hastalığı çalışması AREDS’te 3.640 katılımcı (55–80 yaş) ortalama 6,3 yıl izlendi. Ara düzeyde makula dejenerasyonu veya bir gözde ileri hastalığı olan yüksek riskli kişilerde, antioksidanlar (C vitamini, E vitamini 400 IU, beta-karoten) artı çinko ve bakır içeren formül, plaseboya göre ileri makula dejenerasyonuna ilerlemeyi anlamlı olarak azalttı; antioksidanlar tek başına, ilerlemede istatistiksel olarak anlamlı azalma sağlamadı. ^[8] NIH, AREDS’te bu formülün riski yüzde 25 azalttığını ve AREDS2’nin benzer formülasyonlarla ilerlemeyi azaltma değerini doğruladığını bildirir; aynı kaynak, E vitamini içeren formülün katarakt gelişimine veya ilerlemesine belirgin etkisi olmadığını ve E vitamini takviyesinin (birinde tek başına, diğerinde beta-karotenle birlikte) makula dejenerasyonuna karşı koruyucu etki göstermediği iki randomize çalışmanın bulunduğunu da ekler. ^[1]

Bilişsel işlev, karaciğer yağlanması ve cilde ilişkin kanıt faydalar sayfasında ele alınır.

Ayrıntılı rehberE vitamini faydaları: kanıt, zarar sinyalleri ve sınırlar→

E vitamini fazlası zararlı mı?

NIH, besinlerden alınan E vitamininin herhangi bir yan etkisinin saptanmadığını bildirir. Takviyede ise yüksek miktarlı α-tokoferolün hayvanlarda kanamaya ve pıhtılaşmanın bozulmasına yol açtığı, in vitro verilerin trombosit kümelenmesini azalttığını gösterdiği belirtilir. İki klinik çalışmada kanamalı inme riski artmıştır: Finlandiyalı sigara içen erkeklerde günde 50 mg (ortalama 6 yıl) ve ABD’li erkek hekimlerde 400 IU sentetik E vitamininin gün aşırı (8 yıl) kullanımı; ikinci çalışmada katılımcıların çoğu aspirin de kullanıyordu. ^[1]

Bu sinyal 2010 tarihli bir meta-analizle de desteklenmiştir; ayrıntısı faydalar sayfasında verilir. NIH’in aktardığı üst sınırlar (UL) kanama etkilerine dayanır ve tüm takviye α-tokoferol biçimlerine uygulanır:

Yetişkinler için 1.000 mg, doğal formda 1.500 IU, sentetik formda 1.100 IU’ya karşılık gelir. NIH, günde 1.000 mg’a kadar miktarların güvenli göründüğünü, ancak verilerin sınırlı olduğunu ve yalnızca birkaç hafta ya da ay boyunca günde 3.200 mg’a kadar alan küçük gruplara dayandığını; üst sınırın üzerindeki uzun süreli alımların olumsuz etki riskini artırdığını belirtir. Bebekler için üst sınır belirlenmemiştir. ^[1] NIH ayrıca çoğu yalnızca E vitamini içeren takviyenin 67 mg (100 IU doğal E vitamini) ve üzerinde içerdiğini, bunun RDA’nın çok üzerinde olduğunu bildirir. ^[1]

Üst sınırın altındaki miktarlarda da risk soruları tartışılmaktadır: yukarıda anlatılan HOPE-TOO’da günlük 400 IU doğal E vitamini kullanılmıştı, SELECT’te 400 IU sentetik. Bu çalışmalar kronik hastalığı olan kişilerde (HOPE-TOO) ve görece sağlıklı erkeklerde (SELECT) yapılmış olup bulguların genellenmesi sınırlıdır.

E vitamini hangi ilaçlarla etkileşir?

NIH’in etkileşim bölümü üç örnek verir: ^[1]

• Antikoagülan ve antiplatelet ilaçlar: E vitamini trombosit kümelenmesini inhibe edebilir ve K vitaminine bağımlı pıhtılaşma faktörlerini antagonize edebilir. Büyük miktarların varfarin gibi ilaçlarla birlikte alınması, özellikle K vitamini alımı düşükken, kanama riskini artırabilir. Klinik olarak anlamlı etki için gereken miktar bilinmemektedir, ancak muhtemelen günde 400 IU’nun üzerindedir.
• Simvastatin ve niasin: E vitamini, C vitamini, selenyum ve beta-karoten gibi antioksidanların birlikte kullanımı, simvastatin-niasin tedavisi gören kişilerde HDL kolesterol (özellikle HDL2) yükselişini körleştirdi.
• Kemoterapi ve radyoterapi: Onkologlar, antioksidan takviyelerin kanser hücrelerindeki oksidatif hasarı da engelleyerek tedavinin etkinliğini azaltabileceği gerekçesiyle genellikle kemoterapi ve radyoterapi sırasında kullanımına karşı öneride bulunur. Randomize çalışmaların bir sistematik derlemesi bu kaygıyı sorgulamıştır; NIH daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtir.

Düzenli ilaç kullanan kişilerde E vitamini içeren her ürün, reçeteli ilaçlarla birlikte hekim veya eczacı tarafından değerlendirilir.

Takviye etiketinde neye bakılır?

Etiket üç noktada yanıt verir: miktar birimi (mg mi, IU mu), form (doğal d- mi sentetik dl- mi) ve ürünün yalnızca α-tokoferol mü yoksa karışık tokoferol ve tokotrienol mü içerdiği. Miktarın mg olarak yazılması karşılaştırmayı kolaylaştırır; IU yazıldığında yukarıdaki çevirme tablosu form bilinmeden kullanılamaz. Karışık ürünlerde α-tokoferol dışındaki biçimler RDA ve UL hesabına dahil değildir; bu değerler yalnızca α-tokoferol için belirlenmiştir. ^[1]

NIH’in aktardığına göre ABD federal Beslenme Rehberi (2020–2025), besin gereksinimlerinin öncelikle gıdalarla karşılanması gerektiğini, zenginleştirilmiş gıdalar ve takviyelerin ise başka yolla karşılanamadığında yararlı olabileceğini belirtir. ^[1] Bu rehber kişisel doz önermez; takviye kararı, test sonuçları, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar dikkate alınarak hekimle verilir.