Sporcular için takviye

Sporcular için takviye: IOC ve AIS neyi ayırır?

IOC uzlaşısı dört amacı birbirinden ayırır: mikro besin eksikliklerinin yönetimi, uygun biçimde enerji ve makro besin sağlama, performansa doğrudan katkı ve yoğun antrenmanı destekleyen dolaylı katkı. Metin, takviye kararlarından önce eksiksiz bir beslenme değerlendirmesinin yapılması gerektiğini, performans artırıcı ürünlerin ise yarışmada kullanılmadan önce antrenmanda ya da benzeri bir ortamda denenmesi gerektiğini belirtir. ^[1]

Avustralya Spor Enstitüsü (AIS) ürünleri kanıt düzeyi, güvenlik ve izin durumuna göre dört gruba ayırır. Grup A, belirli durumlarda kanıtlı protokollerle kullanım için güçlü bilimsel kanıt bulunan ürünlerdir; Grup C, bilimsel kanıtın sporcular için yararı desteklemediği ya da yönlendirecek araştırmanın bulunmadığı ürünlerdir; Grup D ise yasaklı ya da doping testinde pozitifliğe yol açabilecek maddelerle yüksek kirlenme riski taşıyan ürünlerdir. ^{[2] [3] [4]}

AIS sınıflaması bir kurumun programıdır; sayfalar zamanla güncellenir ve ürünler gruplar arasında yer değiştirebilir (Grup C sayfası, daha önce B’de olan ürünlerin C’ye alındığını belirtir). ^[3]

A grubundaki performans takviyelerinde kanıt ne diyor?

Kafein. ISSN 2021 metni, kafeinin 3–6 mg/kg vücut ağırlığında alındığı çalışmalarda egzersiz performansını tutarlı biçimde artırdığını, asgari etkili miktarın 2 mg/kg kadar düşük olabileceğini ve 9 mg/kg gibi çok yüksek miktarların yüksek oranda yan etkiyle ilişkili olduğunu bildirir; çalışmalarda en sık kullanılan zamanlama egzersizden 60 dakika öncesidir. ^[5] Bunlar çalışma protokolleridir, kişisel öneri değildir.

Kreatin. ISSN 2017 metni kreatin monohidratın kas kreatinini artırdığını ve yüksek şiddetli tekrarlı egzersizde antrenman uyumlarını desteklediğini bildirir. ^[6] IOC kreatinin etkisini marjinal kazançlar olarak niteler ve yükleme sonrası 1–2 kg kadar (çoğunlukla su tutulumuna bağlı) vücut ağırlığı artışının dayanıklılık ya da ağırlığın taşındığı branşlarda dezavantaj olabileceğini belirtir. ^[1] Ayrıntılar kreatin rehberinde bulunur.

Beta-alanin. ISSN 2015 metni, dört haftalık günde 4–6 g beta-alaninin kas karnozinini artırdığını, performans artışının 1–4 dakika süren açık sonlu görevlerde daha belirgin olduğunu ve bildirilen tek yan etkinin parestezi (karıncalanma) olduğunu aktarır. ^[7] IOC, marjinal kazanç sağlayabilecek kadar desteği olan takviyeleri kafein, kreatin, nitrat ve sodyum bikarbonat olarak sayar ve listeye “belki de” (possibly) kaydıyla beta-alanini ekler. ^[1]

Sodyum bikarbonat. ISSN 2021 metni, 0,2–0,5 g/kg bikarbonatın kas dayanıklılığı gerektiren etkinliklerde, dövüş sporlarında ve yüksek şiddetli bisiklet, koşu, yüzme ve kürek görevlerinde performansı artırdığını; etkinin en çok 30 saniye ile 12 dakika arasındaki yüksek şiddetli görevlerde kanıtlandığını bildirir. Metne göre tek doz protokollerinde 0,4–0,5 g/kg gibi daha yüksek miktarlar ek yarar sağlamaz ve daha sık, daha şiddetli yan etkiyle ilişkilidir. ^[8]

Nitrat ve gliserol. IOC, diyet nitratının kanıtlı takviyeler arasında olduğunu ve spora özgü 40 dakikadan kısa zaman denemelerinde %1–3 iyileşme ile ilişkilendirildiğini aktarır. ^[1] Gliserol AIS Grup A listesinde performans takviyesi olarak yer alır. ^[2]

Protein, BCAA ve “testosteron artırıcılar”

AIS, izole protein takviyesini Grup A spor besinleri arasında sayar. ^[2] Protein tozunun ne zaman ve ne kadar kullanıldığı kanıtı protein tozu rehberinde ele alınır. BCAA ve HMB AIS’nin Grup C sayfasında yer alır; sayfa BCAA, HMB, fosfat ve tirozin için güncel sınıflamayı B, kararlaştırılan sınıflamayı C olarak gösterir. ^[3] Tribulus terrestris gibi “testosteron artırıcılar” Grup D’dedir; AIS bunların WADA listesinde yer almadığını, ancak yasaklı maddeler içeren çok bileşenli ürünlerde sık bulunduğunu ya da kirlenme riski taşıdığını belirtir. ^[4]

Doping riski: takviyeler neden sorun yaratır?

IOC, takviyelerde etikette yer almayan yasaklı maddelerin istemsiz alımının bilinen bir risk olduğunu, bulunan maddelerin WADA listesinin uyarıcılar, anabolik ajanlar, seçici androjen reseptör modülatörleri, diüretikler, anorektikler ve β2 agonistleri gibi birçok bölümünden geldiğini bildirir. Metne göre çok düşük miktarlarda bulaşma bile pozitif doping sonucu doğurabilir: bir nandrolon öncülü olan 19-norandrostenedionun bir takviyeye yalnızca 2,5 µg eklenmesi, 19-norandrosteron idrar eşiğini (2 ng/mL) aşabilir. ^[1]

Geyer ve arkadaşlarının uluslararası çalışmasında Ekim 2000 ile Kasım 2001 arasında 13 ülkede 215 tedarikçiden 634 hormon içermeyen takviye satın alındı; 94’ünde (%14,8) etikette beyan edilmeyen anabolik androjenik steroid bulundu, 66 örnek (%10,4) için güvenilir veri elde edilemedi. Prohormon satan firmaların 289 ürününde pozitif oranı %21,1, satmayan firmalarınkinde %9,6’ydı. ^[9] Örneklem yirmi yıl öncesine aittir; bugünkü pazarın oranı olarak okunamaz.

Üçüncü taraf programlar riski azaltmayı hedefler. IOC, üçüncü taraf denetimlerin sporcuların “düşük riskli” sayabileceği ürünleri belirlemeye yardım ettiğini, ancak hiçbir ürünün tamamen güvenli olduğunun garanti edilemediğini belirtir. ^[1] Cologne List, kendisini yasaklı madde riskini azaltmak için bağımsız ürün kontrollerine dayanan uluslararası bir kalite yönetimi programı olarak tanımlar; listedeki bir ürünün de yasaklı maddeden tamamen arınmış sayılamayacağını, çünkü hiçbir laboratuvarın WADA listesindeki tüm maddeleri test edemeyeceğini belirtir. ^[10] Programın “takviyeler resmî onay sürecinden geçmez” ifadesi genel bir çerçevedir; Türkiye’de takviye edici gıdalar pazar öncesi Bakanlık onayına tabidir, ancak bu onay bir doping taraması değildir (Türkiye’de takviye mevzuatı). Informed Sport gibi parti bazlı test programları da aynı amaçla kullanılır; bu programlar bir sertifikasyon aracıdır, ürün önerisi değildir. WADA’nın 2026 Yasaklılar Listesi 1 Ocak 2026’da yürürlüğe girmiştir. ^[11]

Dopingle Mücadele Derneği’nin kendi açıklamasına göre dernek, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile 25 Mayıs 2026’da imzalanan Dopingle Mücadele Yetki ve İş Birliği Protokolü kapsamında Türkiye’nin ulusal dopingle mücadele kuruluşu (NADO) olarak yetkilendirilmiştir. ^[12] Ulusal kuruluşa ilişkin bilgi değişebildiğinden güncel durum derneğin ve Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın duyurularından izlenir. Takviyelerin Türkiye’deki hukuki çerçevesi ayrı bir rehberde anlatılır.

Ergen sporcular ve takviye

AAP’nin 2016 raporu, performans artırıcı maddelerin çocuklarda ve ergenlerde yaygın kullanıldığını, yasal takviyelerle ilgili kaygıların yüksek ürün kirlenme oranlarını, ileride anabolik androjenik steroid kullanımıyla ilişkiyi ve gençlik sporunun odağı ile deneyimi üzerindeki olumsuz etkileri kapsadığını belirtir; çoğu genç sporcu için bu maddelerin, ergenlikle gelen olgunlaşma ve uygun beslenme ile antrenmanın sağladığı kazançların ötesinde anlamlı bir fayda sağlamadığını yazar. ^[13] ISSN ise kreatinde etiketlerdeki “18 yaş altı kullanmasın” uyarılarını hukuki bir önlem olarak yorumlar ve kreatinin denetimli, dengeli beslenen, kullanımı bilen ve önerilen miktarları aşmayan genç sporcular için kabul edilebilir olduğunu savunur; bu, bir spor beslenmesi derneğinin görüşüdür. ^[6] İki metin farklı sorulara (genel PES kullanımı ve tek bir takviye) yanıt verir.

RED-S ve önce beslenme

IOC, RED-S’i göreli enerji eksikliğinin yol açtığı, metabolik hız, adet işlevi, kemik sağlığı, bağışıklık, protein sentezi ve kalp-damar sağlığındaki bozuklukları kapsayan bir sendrom olarak tanımlar; etiyolojik etken düşük enerji kullanılabilirliğidir. ^[14] Bu durumda takviye, yetersiz enerji alımının yerini tutmaz; IOC takviye öncesi beslenme değerlendirmesini ön koşul sayar. ^[1] Sporcuya özgü takviye kararları takviye gerekli mi rehberindeki ilkelerle birlikte okunur; ürün bilgisi etiket nasıl okunur rehberinde, genel güvenlik takviyeler güvenli mi rehberinde ele alınır. Takviyenin ilaçlarla birlikte kullanımı ilaçlarla etkileşim sayfasındadır; temel tanım için takviye nedir sayfasına geçilebilir.

Bu rehber kişisel doz önermez. Doping kontrolüne tabi sporcular için ürün sorusu ulusal kuruluşa ve spor hekimine, ilaç kullanan ya da 18 yaş altı sporcular için hekime yönlendirilir.