Multivitamin gerekli mi?

Multivitamin nedir, kimler kullanıyor?

NIH, multivitamin-mineral (MVM) ürünlerini içeriklerine göre üç gruba ayırır: günlük bir kez alınan, vitamin ve minerallerin çoğunu çoğunlukla günlük değerleri aşmayan miktarlarda içeren “temel” ürünler; bazı vitamin ve minerallerde günlük değerin, bazen tolere edilebilir üst sınırın (UL) belirgin üstüne çıkan “yüksek güçlü” ürünler; enerji, sporcu performansı, kilo kontrolü, bağışıklık veya göz sağlığı gibi amaçlarla bitkisel ve özel bileşenlerle birleştirilen “özel amaçlı” ürünler. ^[7] PHS II’de günlük bir multivitamin, COSMOS-Mind’da ticari bir multivitamin-mineral ürünü kullanıldı; sonuçlar yüksek güçlü veya özel amaçlı ürünler için doğrudan geçerli değildir.

NIH, ABD’de yetişkinlerin tahminen yaklaşık üçte birinin multivitamin-mineral kullandığını, çocuk ve ergenlerin dörtte birinin multivitamin veya multivitamin-mineral aldığını bildirir; kullanım yaşla artar. ^[7] Bu oranlar ABD verisidir. NIH ayrıca bazı kullanıcıların multivitamini bir “beslenme sigortası” gibi gördüğünü, bu kavramın 1940’larda bir üreticinin pazarlama kampanyasıyla tanıtıldığını aktarır. ^[7]

PHS II: erkek hekimlerde kanser ve kalp-damar sonuçları nedir?

Physicians’ Health Study II (PHS II), günlük multivitamini plasebo ile karşılaştıran büyük bir randomize, çift kör çalışmadır. İki ayrı yayında 14.641 ABD’li erkek hekim (başlangıçta 50 yaş ve üzeri, ortalama yaş 64,3) 11,2 yıl (ortanca) izlendi.

Kanser (Gaziano ve ark., 2012). Toplam kanserde (deri kanseri hariç) 1.000 kişi-yılında multivitamin grubunda 17,0, plasebo grubunda 18,3 olay görüldü: HR 0,92 (%95 GA 0,86–0,998; P = 0,04). Prostat kanserinde (HR 0,98; 0,88–1,09), kolorektal kanserde (HR 0,89; 0,68–1,17) ve kanser ölümünde (HR 0,88; 0,77–1,01; P = 0,07) anlamlı fark yoktu. Başlangıçta kanser öyküsü olan 1.312 erkekte HR 0,73 (0,56–0,96), olmayanlarda 0,94 (0,87–1,02) idi; iki grup arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi (etkileşim P = 0,07). ^[1] Yani sonuç, tek bir çalışmada, yalnızca erkek hekimlerde ve ortalama bir azalmayı gösteren sınırda bir güven aralığıyla elde edilmiştir.

Kalp-damar hastalığı (Sesso ve ark., 2012). Büyük kalp-damar olaylarında (ölümcül olmayan kalp krizi, ölümcül olmayan inme, kalp-damar ölümü; 1.732 olay) HR 1,01 (0,91–1,10) bulundu; kalp krizinde 0,93 (0,80–1,09), inmede 1,06 (0,91–1,23), kalp-damar ölümünde 0,95 (0,83–1,09) ve toplam ölümde 0,94 (0,88–1,02) idi. Etki, başlangıçta kalp-damar hastalığı olan ve olmayan erkeklerde farklı değildi. ^[2] Bu çalışmadan multivitamin için kalp-damar önleme yararı çıkmamaktadır.

Finansman. Her iki yayında da çalışma NIH hibeleri ile BASF’tan alınan araştırmacı kaynaklı bir hibeyle desteklenmiş; çalışma ajanları BASF ve Pfizer tarafından sağlanmıştır. ^{[1] [2]} Yayına göre NIH, BASF ve Pfizer’in çalışmanın tasarımında, yürütülmesinde ve analizinde rolü yoktur. ^[1] Bu, sonuçların geçersiz olduğu anlamına gelmez; ancak ürün tedarikçilerinin de çalışmaya katkı verdiği bir yapıdır ve okunurken bilinmelidir.

Sınırlar. Katılımcılar erkek ve hekimdi; kadınlarda, daha genç yaşta veya beslenmesi farklı gruplarda aynı sonuç sınanmadı. Sonuç, tek bir ürünün 11 yıllık günlük kullanımına aittir.

COSMOS: yaşlılarda bilişsel işlev için ne gösterdi?

COSMOS, 21.442 ABD’li yetişkinde (60 yaş ve üzeri) kakao ekstresi ve multivitamin-mineralin kalp-damar hastalığı ve kanseri önlemedeki etkisini 2×2 faktöriyel desenle inceleyen büyük bir çalışmadır; bilişsel işlev ayrı alt çalışmalarda ölçüldü. ^[4]

COSMOS-Mind. 2.262 katılımcıda (ortalama yaş 73, %60 kadın, %89 Hispanik olmayan beyaz) üç yıllık izlemede telefonla bilişsel testler uygulandı. Kakao ekstresinin genel bilişe etkisi yoktu. Multivitamin ise önceden belirlenmiş ikincil sonlanım olarak genel bilişte istatistiksel olarak anlamlı bir fark verdi (ortalama z = 0,07; %95 GA 0,02–0,12; P = 0,007); bellek ve yürütücü işlevde de yarar bildirildi. Etki, kalp-damar hastalığı öyküsü olanlarda daha belirgindi (0,14; GA −0,02–0,31) ve öyküsü olmayanlarda 0,06 idi; alt grup etkileşimi “nominal P = 0,01” olarak bildirilmiştir, yani çoklu karşılaştırma düzeltmesi yapılmadan. ^[3]

COSMOS-Clinic ve üç alt çalışmanın meta-analizi. Yüz yüze ayrıntılı testlerin yapıldığı COSMOS-Clinic’te (573 kişi, 2 yıl) genel bilişte fark anlamlı değildi (0,06 standart sapma birimi; GA −0,003–0,13), epizodik bellekte anlamlı bir artış vardı (0,12; GA 0,002–0,23), yürütücü işlev ve dikkatte yoktu (0,04; GA −0,04–0,11). COSMOS-Clinic (573), COSMOS-Mind (2.158) ve COSMOS-Web (2.472) alt çalışmalarındaki örtüşmeyen katılımcıların meta-analizinde genel bilişte 0,07 birim (GA 0,03–0,11) ve epizodik bellekte 0,06 birim (GA 0,03–0,10) anlamlı fark bulundu. Yazarlar genel biliş etkisini “bilişsel yaşlanmayı yaklaşık 2 yıl azaltmaya eşdeğer” olarak yorumlamıştır. ^[4]

Bu etkiler küçük standart sapma birimleriyle ifade edilen test puanı farklarıdır; demans gelişimi gibi klinik sonuçlar bu analizlerin ölçtüğü şey değildir. Katılımcıların çoğu beyaz ve yaşlıydı. COSMOS, kakao üreticisi Mars Edge’in araştırmacı kaynaklı hibesi (altyapı ve çalışma haplarının bağışı) ve Pfizer Consumer Healthcare’in (şimdiki adıyla Haleon) çalışma haplarının bir kısmını sağlamasıyla da desteklenmiştir; COSMOS-Mind yayını, NIH, Mars ve Pfizer’in çalışmanın tasarımına, yürütülmesine, analizine ve yayın kararına katılmadığını belirtir. ^{[3] [4]} Bu nedenle sonuçlar, bağımsız bir ikinci çalışmanın doğrulamasını bekleyen bir sinyal olarak okunmalıdır.

USPSTF 2022 multivitamin için ne diyor?

USPSTF, toplumda yaşayan, gebe olmayan yetişkinler için tek tek besin öğeleri, işlevsel olarak ilişkili besin çiftleri ve multivitaminlerin kalp-damar hastalığı ve kanseri önlemedeki etkisini değerlendirdi. Sonuçlar: beta-karoten takviyesinin zararlarının yararlarını aştığı ve E vitamininde net yarar bulunmadığı orta kesinlikle belirlendi; ikisine karşı öneri (D derecesi) verildi. Multivitaminler ile tek veya çift besin öğeleri (beta-karoten ve E vitamini dışında) için kalp-damar hastalığı ve kanseri önlemedeki yarar ve zarar dengesi, kanıt yetersizliği nedeniyle belirlenemedi (I bildirimi). ^[5]

NIH, USPSTF için hazırlanan kanıt incelemesinin 78 randomize çalışma (324.837 katılımcı) ve altı kohort çalışmasını (390.689 katılımcı) kapsadığını, vitamin ve mineral takviyelerinin kanseri, kalp-damar hastalığını ve ölümü önlemede çok az ya da hiç yararı olmadığı, ancak multivitaminlerin kansere karşı küçük bir yarar sağlayabileceği sonucuna vardığını aktarır. NIH’nin kendi özeti de multivitaminlerin kronik hastalık riskini güvenilir biçimde azaltmadığı yönündedir. ^[7]

Multivitamin kullananlarda ölüm riski daha düşük mü?

Loftfield ve arkadaşları, ABD’de üç prospektif kohortta (NIH-AARP: 327.732; PLCO: 42.732; Agricultural Health Study: 19.660 katılımcı) başlangıçta kanser veya başka kronik hastalığı olmayan 390.124 yetişkini en çok 27 yıl izledi (ortanca yaş 61,5; 164.762 ölüm). Multivitamin kullanımı kendi bildirimiyle alındı; analizler sağlıklı yaşam tarzı karıştırıcı etkisi ve hastalığı olanların ürün başlaması (ters nedensellik) için düzeltildi. Multivitamin kullanımı daha düşük tüm nedenli ölüm riskiyle ilişkili değildi: izlemin ilk yarısında risk kullanmayanlara göre %4 daha yüksekti (HR 1,04; %95 GA 1,02–1,07), ikinci yarısında fark anlamlı değildi (HR 1,04; 0,99–1,08). Başlıca ölüm nedenlerinde sonuçlar benzerdi. ^[6]

Bu bir gözlemsel çalışmadır; nedensellik kanıtlamaz, ancak randomize çalışmaların verdiği tabloyla (PHS II’de toplam ölümde HR 0,94; 0,88–1,02) tutarlı olarak ölüm üzerinde bir yarar göstermez. Çalışma ayrıca ABD’de, çoğunlukla orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerde yapılmıştır.

Kimler multivitamin veya benzeri takviyeden yararlanabilir?

NIH’ye göre multivitamin, besin gereksinimlerini yalnızca besinle karşılayamayan kişilerde alınan miktarı artırır ve önerilen düzeylere ulaşmaya yardım eder. Aynı kaynak, beslenme yetersizliği riski en yüksek ve multivitaminden en çok yararlanabilecek toplulukların bunları en az kullanan topluluklar olduğunu belirtir; bir veya daha fazla besin öğesinde yetersiz alım riski en yüksek gruplar arasında gebe ve emziren kadınları, düşük sosyoekonomik düzeydekileri, zayıf veya fazla kilolu kişileri sayar. ^[7]

• Gebelik ve gebelik planı: NIH, ACOG’un günlük prenatal vitamin önerdiğini aktarır; çocuk, yetişkin, gebe ve yaşlı ürünleri aynı vitamin ve minerallerin tipik olarak farklı miktarlarını sunar. ^[7] Ayrıntı ve Türkiye’deki resmî rehber ayrı sayfada ele alınır.
• Çocuklar: Bebeklerde D vitamini ve demir programları gibi hedefli uygulamalar vardır; genel multivitamin ayrı bir sorudur.
• Belirli açıkları olan kişiler: Tanımlı bir eksiklik (örneğin B12, D vitamini veya demir) varsa çoğu zaman tek bir besin öğesinin ölçülüp yerine konulması esastır; bu rehberlerde risk grupları kaynaklarıyla anlatılır.
• Yaşlı erişkinler: NIH, yaşlılara yönelik (50+) ürünlerin genelde demir bakımından az veya hiç içermediğini; kalsiyum, D vitamini ve B12 bakımından ise genç erişkin ürünlerinden daha zengin olduğunu belirtir. ^[7]

Ayrıntılı rehberHamilelikte vitamin: neler değişir, nelerden kaçınılır?→ Ayrıntılı rehberÇocuklarda vitamin: D ve demir programı, gomalar, üst sınırlar→

Etikette nelere dikkat edilir?

Multivitamin etiketi, ürünü bir “sigorta” olarak okumak yerine içeriği ve miktarı sorgulamak için kullanılabilir.

1. Ürün türü. NIH, temel ürünler dışındaki yüksek güçlü ve özel amaçlı ürünlerin bazı besin öğelerinde günlük değeri, hatta UL’yi aşabildiğini bildirir. ^[7]
2. Eksik kalan besin öğeleri. Temel multivitaminler çoğunlukla günlük değerleri aşmayan miktarlar içerir; ancak kalsiyum, magnezyum ve potasyum gibi mineraller çoğu üründe küçük miktardadır. ^[7]
3. Yaş, cinsiyet, yaşam dönemi. NIH, kişinin yaşına, cinsiyetine ve yaşam dönemine (örneğin gebelik) uygun ürün tasarlandığını; çocuk ürünlerinin çoğunun yaşa uygun miktarlar sunduğunu belirtir. ^[7]
4. Toplam alım. NIH, multivitamini diğer takviyeler ve zenginleştirilmiş besin ve içeceklerle birlikte kullananların bazı besin öğelerini UL’nin üstünde alabildiğini bildirir; aktardığı bir çalışmada (Los Angeles ve Hawaii’de 45 yaş üstü 90.771 kişilik bir kohort) multivitamin kullanıcılarının %10–15’inde A vitamini, demir ve çinkoda, %48–61’inde niasinde aşırı alım görülmüştür. ^[7] Bu yüzden aynı içeriği taşıyan ayrı ürünler (örneğin ayrı bir D vitamini, B6, A vitamini veya demir takviyesi) toplam içinde hesaplanır; ilgili vitamin sayfalarında kuruluşlara göre değişen üst sınırlar anlatılır.
5. Tahlil öncesi biotin. B kompleks ve bazı multivitamin ürünleri biotin içerir; yüksek miktarda biotin tiroid hormonları ve troponin gibi bazı kan testlerini yanıltabilir. Kaynaklar ve FDA uyarısı biotin rehberinde anlatılır.

Ayrıntılı rehberA vitamini: retinol, beta-karoten, fazlalık ve gebelik→ Ayrıntılı rehberB6 vitamini: eksiklik, sinir hasarı ve üst sınırlar→ Ayrıntılı rehberDemir: görevleri, günlük ihtiyaç, fazlası ve etkileşimler→

Türkiye’de multivitamin ilaç mı, gıda takviyesi mi?

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın aktardığı 5996 sayılı Kanun tanımına göre takviye edici gıda; normal beslenmeyi takviye etmek amacıyla vitamin, mineral gibi besin öğelerinin kapsül, tablet, pastil, tek kullanımlık toz paket, sıvı ampul ve damlalıklı şişe gibi biçimlerde, günlük alım dozu belirlenmiş olarak sunulmasıdır. Aynı Bakanlık metni, takviye edici gıdaların kilo verdirici, boy uzatıcı, hastalıkları önleyici, tedavi edici ve iyileştirici ürünlermiş gibi gösterilerek satışa sunulmasının mevzuata aykırı olduğunu belirtir. ^[8] Bu çerçevede kapsül, tablet gibi biçimlerde günlük alım dozu belirlenmiş vitamin-mineral ürünleri takviye edici gıdadır ve “hastalıktan korur” türü iddialar yasal değildir; bir ürünün ilaç mı takviye mi olduğu etiketindeki ifadelerden ayırt edilir. Etiket zorunlulukları ve ilaç-takviye ayrımı D vitamini ürünleri sayfasında ayrıntılı olarak anlatılır.

Ayrıntılı rehberD vitamini ilaçları: damla, kapsül, ampul ve iğne farkları→

Multivitamin hakkında yanlış anlaşılanlar

• “Multivitamin beslenmeyi telafi eder.” NIH, multivitaminin amacını besinle karşılanamayan miktarları tamamlamak olarak çerçeveler; kronik hastalık riskini güvenilir biçimde azaltmadığını bildirir. ^[7]
• “Bir hap bütün vitaminleri karşılar.” Temel ürünlerde bile kalsiyum, magnezyum ve potasyum gibi mineraller küçük miktardadır; ürünler yaşam dönemine göre farklılaşır.
• “Çok içerikliyse daha iyi.” Yüksek güçlü ürünler UL’yi aşabilir; USPSTF ise beta-karoten ve E vitamini takviyelerini kanser veya kalp-damar önleme için önermez.
• “Bir çalışma gösterdiyse kesindir.” Kanser ve bilişsel sonuçlar tek çalışma ailelerinden gelir, etki küçüktür ve gruplar sınırlıdır.

Ne biliniyor, ne bilinmiyor?

Bilinenler: PHS II’de multivitamin kalp-damar olaylarını azaltmadı ^[2]; USPSTF multivitamin için kanıtı yetersiz bulur ^[5]; üç ABD kohortunda kullanım daha düşük ölüm riskiyle ilişkili değildi ^[6].

Bilinmeyenler: Erkeklerde görülen küçük kanser azalmasının kadınlarda ve diğer gruplarda geçerli olup olmadığı, bilişsel test puanlarındaki küçük artışın klinik anlamı (örneğin demans riski) ve bağımsız bir çalışmada doğrulanıp doğrulanmayacağı, farklı içerikli ürünlerin birbirine göre farkı.

Bu rehber kişisel ürün veya doz önermez; gebelik, çocukluk, kronik hastalık veya ilaç kullanımında takviye seçimi hekim ya da eczacıyla birlikte yapılır.

Ayrıntılı rehberVitaminler ne zaman alınır? Öğün, saat ve ilaç aralıkları→