Bor

Bor nedir, vücutta ne yapar?

Bor, birçok besinde doğal olarak bulunan ve takviye olarak da satılan bir iz elementtir; bitkilerde hücre duvarının yapısal bileşenidir ve bitki büyümesi, tozlaşma ve tohum oluşumu için gereklidir. NIH ODS, borun insan için esansiyel besin öğesi olarak sınıflanmadığını belirtir; çünkü araştırmalar henüz net bir biyolojik işlev saptamamıştır. Aynı kaynak, borun üreme ve gelişme, kalsiyum metabolizması, kemik oluşumu, beyin işlevi, insülin ve enerji metabolizması, bağışıklık ve steroid hormonların (D vitamini ve östrojen dahil) işlevi üzerinde yararlı etkileri olabileceğini de ekler. ^[1]

Besinlerde ve içeceklerde bor, inorganik boratlar ile şeker-borat esterleri (ör. kalsiyum fruktoborat) olarak bulunur. Yutulan borun çoğu bağırsakta borik aside dönüşür ve vücut yutulan borun yaklaşık yüzde 85–90’ını emer. Bor çoğu dokuda birikmez; kemik, tırnak ve saçta diğer dokulardan yüksek, yağda düşük düzeyde bulunur. Besin alımındaki büyük artışlara rağmen kan bor düzeyinin belirgin değişmemesi, vücudun bor dengesini büyük olasılıkla idrar atılımını artırarak koruduğunu düşündürür; düzenleyici mekanizma tanımlanmamıştır. Bor ağırlıklı olarak idrarla atılır. ^[1]

Bor durumu klinik pratikte rutin ölçülmez. Çoğu çalışma idrar bor düzeyinin alımla ilişkili olduğunu bildirir; postmenopozal kadınlarda açlık plazma bor konsantrasyonu 34–95 ng/mL aralığında bulunmuştur. ^[1]

Forrest Nielsen’in 2014 tarihli anlatısal derlemesi, borun in vitro, hayvan ve insan deneylerinde kemik büyümesi ve merkezi sinir sistemi işlevini olumlu etkileyen biyoaktif bir element olduğunu öne sürer; günde 1,0 mg’ın altındaki alımın bor yararlarını engellediğini ve bu düzeyde alımın seyrek olmadığını belirtir. Bu, derlemenin yazarının görüşüdür ve bir RDA önerisi değildir. ^[2] Dünya Sağlık Örgütü’nün (1996) yetişkinler için kabul edilebilir güvenli bor alım aralığını 1–13 mg/gün olarak tahmin ettiği NIH ODS tarafından aktarılır. ^[1]

Bor hangi besinlerde bulunur, günlük alım ne kadardır?

NIH ODS’e göre bor içeriği en yüksek besinler bitkisel kaynaklardır; meyveler, yumrular ve baklagiller öne çıkar. ABD’de bor alımına katkısı en büyük olan besinler kahve, süt, elma, kuru ve pişmiş fasulye ile patatestir; çünkü bunlar çok miktarda tüketilir. Şarap, elma şarabı ve bira da bor içerir. Bitkilerin bor içeriği yetiştikleri toprak ve suya bağlıdır; ODS, Türkiye’nin bazı bölgelerinin de aralarında olduğu kurak bölgelerde toprakta bor konsantrasyonunun daha yüksek olduğunu belirtir. ^[1]

Aşağıdaki tablo NIH ODS’in ABD porsiyonlarına dayanan seçili değerlerini gösterir (1 su bardağı ≈240 mL). ODS, USDA FoodData Central’ın besinlerin bor içeriğini listelemediğini, bu nedenle besinlerdeki bor verisinin sınırlı olduğunu da belirtir. ^[1]

NHANES III (1988–1994) ve CSFII (1994–1996) verilerine göre yetişkinlerde ortanca besinsel bor alımı 0,87–1,35 mg/gün, gebelerde 1,05–1,08 mg/gün, okul çağı çocuklarda 0,75–0,96 mg/gün aralığındadır. Besinler ve takviyeler birlikte düşünüldüğünde yetişkinlerde ortanca toplam alım yaklaşık 1,0–1,5 mg/gündür. Bitkisel besinlerde bor bol olduğundan vejetaryenlerin alımı vejetaryen olmayanlardan yüksek olma eğilimindedir. ^[1]

Takviyelerde bor hangi biçimlerde bulunur?

Bor, yalnızca bor içeren takviyelerde ve birkaç başka besin öğesiyle (çoğunlukla minerallerle) birlikte satılan ürünlerde bulunur. NIH ODS, takviyelerdeki yaygın elemental bor miktarını 0,15–6 mg aralığında bildirir. Kullanılan biçimler arasında sodyum borat, sodyum tetraborat, bor amino asit şelatı, bor askorbat, aspartat, sitrat, glukonat, glisinat, pikolinat ve kalsiyum fruktoborat sayılır. Takviye etiketi ürünün tüm bileşik ağırlığını değil, elemental bor miktarını beyan eder. Küçük bir insan çalışmasında sodyum tetraborat olarak alınan bor, plazma bor düzeyini 4–6 saat içinde anlamlı artırmıştır; ancak farklı bor biçimlerinin göreli biyoyararlanımına dair veri yoktur. ^[1]

Bor eklem ağrısı ve osteoartrit için işe yarar mı?

NIH ODS, gözlemsel kanıtlar ile birkaç küçük insan çalışmasının borun osteoartrit belirtilerini azaltabileceğini düşündürdüğünü, ancak daha fazla kontrollü çalışmayla doğrulanması gerektiğini belirtir. ODS’in aktardığı çalışmalar şunlardır: her biri 20 katılımcılı iki sekiz haftalık çalışma (biri plasebo kontrollü pilot, diğeri kör olmayan ve plasebo kontrolsüz), osteoartritli 60 katılımcıda iki haftalık çift kör plasebo kontrollü bir inflamasyon belirteci denemesi ve kendi bildirimiyle diz rahatsızlığı olan 60 yetişkinde iki haftalık çift kör plasebo kontrollü bir deneme. ^[1]

Bu denemelerden biri Pietrzkowski ve arkadaşlarının 2014 çalışmasıdır: kendi bildirimiyle diz rahatsızlığı olan 60 katılımcı, bor içeren bir şeker-borat kompleksi olan kalsiyum fruktoborat ya da plasebo almıştır. McGill Ağrı Anketi (MPQ) farkı 7. günde −5,8 (P=0,0009), 14. günde −8,9 (P değeri 0,0001’in altında); WOMAC farkı 7. günde −5,3 (P=0,06), 14. günde −13,73 (P değeri 0,0001’in altında) bulunmuştur. Plasebo grubunda skorlarda değişim görülmemiştir. ^[4] Çalışmanın yazarlarının bir bölümü, çalışmayı finanse eden ve bor bileşiğini sağlayan şirkette çalışmaktadır; bir yazar bu bileşikle ilgili birden fazla patentin mucididir. Dergi, çalışmanın yayımlandıktan sonra retrospektif olarak kaydedilmesini istemiştir. ^[5] Süre iki haftadır ve katılımcılarda osteoartrit tanısı değil, kendi bildirdikleri diz rahatsızlığı ölçütü kullanılmıştır. ^[4]

Bu nedenle bor için eklem kanıtı D düzeyinde değerlendirilir: çalışmalar küçük, kısa süreli ve bir bölümü üretici bağlantılıdır; ODS ek kontrollü çalışmalara gerek olduğunu belirtir.

Bor kemik sağlığını destekler mi?

NIH ODS, hayvan çalışmalarında bor eksikliğinin anormal ekstremite gelişimi, büyüme plağı olgunlaşmasında gecikme ve kemik dayanıklılığında azalmaya yol açtığını, bor takviyesinin hayvanlarda kemik dayanıklılığının bazı ölçülerini iyileştirdiğini aktarır. İnsanlarda ise tablo farklıdır: 134 Koreli kadında (ortalama yaş 41) ortalama 0,9 mg/gün bor alımı lomber omurga ve femur bölgelerinde kemik mineral yoğunluğuyla anlamlı ilişkili bulunmamıştır. 17 kadın sporcu ile 11 hareketsiz kadında yürütülen plasebo kontrollü çalışmada 10 ay boyunca günde 3 mg bor, hareketsiz kadınlarda serum fosforunu anlamlı düşürmüş ve serum magnezyumunu artırmıştır; ancak takviye kemik mineral yoğunluğunu doğrudan etkilememiştir. ODS, borun insanlarda kemik sağlığını etkileyip etkilemediğini belirlemek için ek araştırma gerektiğini belirtir. ^[1]

Bor testosteron ve hormonları etkiler mi?

Testosteron iddiası, Naghii ve arkadaşlarının 2011 çalışmasına dayanır. Sekiz sağlıklı erkek üç ziyaret yapmıştır: ilk gün plasebo, ertesi gün 10 mg bor içeren kapsül, ardından bir hafta boyunca her gün 10 mg bor. Altı saat içinde seks hormonu bağlayıcı globulin (SHBG), yüksek duyarlıklı CRP ve TNF-α düşmüş; bir haftanın sonunda ortalama plazma serbest testosteron artmış, östradiol azalmıştır. Yazarlar bunu bor tüketimi sonrası serbest testosteron artışını gösteren ilk insan çalışması olarak tanımlar. ^[6] Çalışma 8 kişilidir; özetinde ayrı bir kontrol grubundan ya da randomizasyondan söz edilmez ve sonuçlar klinik bir yarara (kas, cinsel işlev, doğurganlık) bağlanmamıştır. ^[6] Bu satır D olarak değerlendirilir.

Bor kanser riskini etkiler mi?

NIH ODS, gözlemsel çalışmaların bor alımı ile prostat (erkeklerde), akciğer ve rahim ağzı (kadınlarda) kanseri riski arasında ters ilişki bulduğunu aktarır. Örneğin akciğer kanserli 763 kadın ile 838 sağlıklı kadının karşılaştırıldığı olgu-kontrol çalışmasında bor alımı en düşük çeyrekte (günde 0,78 mg’dan az) olanlarda risk, en yüksek çeyreğe (1,25 mg’dan fazla) göre yaklaşık iki kat bulunmuştur. Bor ile kanser önleme veya tedavisini inceleyen klinik çalışma yoktur. ^[1]

Türkiye’deki bir toplum temelli çalışma 456 erkeği incelemiştir: 159’u bor yönünden zengin ve içme suyunda bor düzeyi 1 mg/L’nin üzerinde olan köylerden (çalışma grubu), 63’ü bor yönünden zengin ancak su bor düzeyi 1 mg/L’nin altında olan köylerden, 234’ü bor madeni bulunmayan köylerdendir. Toplam PSA düzeylerinde gruplar arasında anlamlı fark yoktur; yazarlar prostat kanseri ile bor maruziyeti arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulamadıklarını, bunun yanında yüksek bor maruziyetinin prostat hücresel süreçlerinde bir rol oynayabileceğini düşündürdüğünü bildirir. ^[7] NIH ODS aynı çalışmayı, yaklaşık 6 mg/gün bor alan erkeklerde prostat hacminin (0,64–0,88 mg/gün alanlara göre) anlamlı biçimde küçük bulunduğu, PSA’nın ise farklılaşmadığı şeklinde özetler. ^[1]

Bor takviyesi güvenli mi, üst sınır nedir?

Üst sınır (UL), alışılmış günlük toplam alım için bir tavan değeridir; tek bir porsiyon için sınır değildir. EFSA, UL’yi tüm besin kaynaklarından kronik günlük toplam alımın, insanda olumsuz sağlık etkisi beklenmeyen en yüksek düzeyi olarak tanımlar. ^[3] NIH ODS’e göre FNB, bor UL değerlerini hayvanlarda üreme ve gelişme etkileriyle ilişkili düzeylere dayandırmıştır; besin veya sudan yüksek bor alımının yan etkisine dair veri yoktur. ^[1] İki kurumun yaş aralıkları farklı olduğundan değerler ayrı tablolarda verilir.

NIH tablosunda 0–12 ay için üst sınır belirlenmemiş; bebeklerde bor kaynağının anne sütü, formül ve besin olması gerektiği belirtilmiştir. ^[1]

EFSA tablosundaki değerler EFSA’nın “Overview on Tolerable Upper Intake Levels” belgesinin 11. sürümünden (Ağustos 2025) alınmıştır; EFSA, bor için 2004 tarihli kendi görüşüne atıf yapar. ^[3]

Borun yüksek miktarlarda yutulması durumunda belirtiler çoğunlukla boraks (sodyum borat) veya borik asit içeren temizlik ürünlerinin ve zirai ilaçların kazara yutulmasından bilinir: bulantı, mide-bağırsak rahatsızlığı, kusma, ishal, ciltte kızarıklık ve döküntü, uyarılma, nöbet, depresyon ve damar çökmesi. Bu olgularda yutulan bor miktarı 18 ila 9.713 mg arasında değişmiş ve çoğu 6 yaşından küçük çocuklardır; yetişkinlerde 15.000–20.000 mg ölüme yol açabilir. ^[1] 784 borik asit yutma olgusunun geriye dönük incelendiği iki zehir danışma merkezi serisinde olguların yüzde 88,3’ü tamamen belirtisizdi, ciddi toksisite gelişen olmadı; en sık belirtiler kusma, karın ağrısı ve ishaldi. ^[8] Bu veriler kazara yutmaya aittir ve takviye olarak alınan miktarlar için bir güvenlik kanıtı değildir.

NIH ODS, borun klinik olarak anlamlı bilinen bir ilaç etkileşimi olmadığını belirtir. ^[1]

Türkiye’de bor takviyesi nasıl düzenlenir?

Türkiye’de piyasaya arz edilecek her takviye edici gıda için Tarım ve Orman Bakanlığı onayı zorunludur; ithal edilecek ürünlerin onay başvuruları yalnızca İstanbul ve Ankara İl Müdürlüklerine yapılabilir. ^[10]

Bakanlığın Takviye Edici Gıdalar Kısıtlı Maddeler Listesi’nin son güncellemesinde (21/09/2026) bor, “Vitamin ve Minerallerin 31/12/2025 Öncesi Kullanılan Kaynakları” başlıklı bölümde, mineraller arasında “Bor (mg)” satırıyla yer alır ve kaynağı “kimyasal sentez” olarak yazılıdır; bu satırda sayısal üst sınır bulunmaz. ^[9] Bu bilgi, bor için Türkiye’de belirlenmiş bir günlük üst sınır bulunduğu anlamına gelmez; yalnızca listenin bu satırında rakam yer almadığını gösterir.

Kanıt tablosu: iddia, topluluk ve sınırlar

Bu rehber kişiye özel doz önermez. Gebelik, çocukluk, düzenli ilaç kullanımı ve kronik hastalık durumlarında karar bireysel değerlendirmeye bağlıdır.