Kanıt Seviyeleri: A–E Dereceleri Nasıl Verilir?

A–E dereceleri neyi gösterir?

Her rehberdeki “Neye etki eder?” kutusunda sonuç satırları bir harf taşır. Harf bileşiğin tamamına değil, tek bir iddiaya verilir. Aynı bileşik bu yüzden bir alanda A, başka bir alanda E alabilir: D vitamini rehberinde belirgin eksiklikte raşitizm A, genel toplumda kırık önleme E derecelidir.

Rehberlerdeki “A–E notları ne anlama geliyor?” kutusu aynı beş etiketi kullanır ve iki şeyi belirtir: harf “faydanın büyüklüğünü veya kullanım önerisini değil, belirli bir iddia için kanıtın gücünü anlatır” ve “E, etkisizliğin kanıtlandığı anlamına gelmez”.

Dereceyi sınırlayan kurallar

• Tek bir randomize çalışma derecenin üst sınırını C’ye indirir. Çok bileşenli bir formülün tek çalışması da tek çalışma sayılır.
• Küçük ve olumlu sonuçlu çalışmalar ile kontrol grubu olmayan seriler en fazla D alır.
• “Fayda gösterilmedi” sonuçları E’dir: alan etiketi “— fayda gösterilmedi” ile biter, özet “Fayda gösterilmedi:” ile başlar. Yalnız hayvan ya da hücre verisine dayanan iddialar da E alır: alan etiketi “— insanda çalışılmadı” ile biter, özet “İnsanda çalışılmadı:” ile başlar.
• Eksiklikte yerine koyma A olabilir; bu sonuç eksiği olmayan kişilere taşınmaz ve satırda böyle belirtilir.
• İddia bir biyobelirteçse (kan düzeyi, laboratuvar göstergesi), derece yalnızca o göstergeye aittir; sağlık sonucu için ayrı bir satır gerekir.

Her derece için iki örnek

Her satırın ayrıntısı, çalışmanın kimleri kapsadığı ve sınırları ilgili rehberde yer alır; tablodaki sayılar o rehberlerin kaynaklarına dayanır.

Sponsor finansmanı nasıl ele alınır?

Cochrane’in 75 makaleyi kapsayan incelemesinde, sponsoru ilaç ya da tıbbi cihaz sektörü olan çalışmalarda olumlu etkililik sonucu daha sık görüldü (RR 1,27; %95 GA 1,17–1,37; 25 makale; orta kesinlik); olumlu sonuç yazılması da daha sıktı (RR 1,34; %95 GA 1,19–1,51; 29 makale; düşük kesinlik). Zarar sonuçlarında fark saptanmadı (RR 1,37; %95 GA 0,64–2,93; dört makale; çok düşük kesinlik). ^[4] Bu bulgu ilaç ve cihaz çalışmalarını kapsar; takviye çalışmaları için ayrı bir sayı vermez.

Sitedeki uygulamada üretici bağlantısı ya da finansmanı ilgili satırda ve gövdede açıkça yazılır. Üretici desteğiyle yürütülen küçük tek çalışmalar, tek çalışma için geçerli C sınırının da altında, D’de kalabilir; örneğin ashwagandhada kas gücü için tek 8 haftalık RCT (özüt üretici tarafından sağlandı) D’dir. Finansmanın sonuçla ilişkisi de satıra yansır: kolajende cilt nemi için toplu sonuç olumludur, ancak ilaç şirketlerinden fon almayan ve yüksek kaliteli çalışmalarda etki görülmez.

Düzeltmeler ve geri çekmeler nasıl işlenir?

Bir meta-analiz ya da çalışma kullanılmadan önce PubMed kaydındaki “Erratum in”, “Retraction in” ve “Expression of concern” satırları kontrol edilir; PubMed’in yayın türleri arasında “Published Erratum” da bulunur. ^[5] Düzeltme, ana sonuçları geçersiz kılabilir. K2 vitamini örneğinde bir meta-analizin dahil ettiği bazı çalışmaların bütünlüğü sorgulanınca analiz güncellendi; sitede güncel meta-analiz kullanılır (K2 vitamini faydaları). Eski bir kurum sayfasının tekrarladığı rakam ile güncel sistematik derleme çeliştiğinde, güncel derleme esas alınır.

GRADE ve Oxford CEBM ile ilişkisi

GRADE, bir sonuç için kanıtın kesinliğini dört düzeyde sınıflar: yüksek, orta, düşük, çok düşük. Cochrane bu yaklaşımı benimsemiştir; derecelendirme yanlılık riski, tutarsızlık, dolaylılık, kesinlik eksikliği ve yayın yanlılığı olmak üzere beş alan üzerinden yapılır. ^[1] Guyatt ve arkadaşlarının makalesi, kılavuzların kanıt kalitesini ve öneri gücünü derecelendirmede tutarsız olduğunu belirtir ve GRADE sisteminin avantajlarını tartışır. ^[2]

Oxford CEBM 2011 tablosu ise soru türüne göre 1–5 düzey verir. “Bu müdahale yardımcı oluyor mu?” sorusunda düzey 1 randomize çalışmaların sistematik derlemesi ya da n-of-1 çalışmaları, düzey 2 tek randomize çalışma ya da çarpıcı etkili gözlemsel çalışma, düzey 3 randomize olmayan kontrollü kohort, düzey 4 olgu serileri, olgu-kontrol ve tarihsel kontrollü çalışmalar, düzey 5 mekanizma temelli akıl yürütmedir. Düzey; çalışma kalitesi, kesinlik eksikliği, dolaylılık, çalışmalar arası tutarsızlık ya da mutlak etkinin çok küçük olması nedeniyle düşürülebilir; büyük ya da çok büyük etki boyutunda yükseltilebilir. ^[3]

Sitedeki A–E harfleri bu iki sistemden farklı bir iş görür: çalışma tasarımını sıralamakla yetinmez, belirli bir iddia için eldeki kanıtı (tasarım, çalışma sayısı, tutarlılık, kişi grubu, sponsor) tek harfte özetler. GRADE ya da Oxford sisteminin yerine geçmez; Cochrane gibi kaynakların kendi kesinlik ifadeleri (“yüksek kesinlik”, “düşük kesinlik”) ilgili satırda ayrıca aktarılır. Harf bu yüzden resmî bir derecelendirme olarak alıntılanamaz.

Tek bir çalışmanın nasıl okunacağı Bir araştırma nasıl okunur? sayfasında, terimlerin kısa tanımları sözlükte yer alır.