Melatonin Faydaları

Kısa cevap

Melatoninin kanıtı en çok vücut saatinin kaydığı durumlarda (jet lag, gecikmiş uyku fazı) vardır; birincil uykusuzlukta fark dakikalarla ölçülür; vardiyalı çalışmada kanıt düşük kesinliktedir; kanser hastalarında yaşam kalitesi ve semptomlar için fayda gösterilmemiştir. Aşağıda her iddia için incelenen topluluk ve kanıtın sınırı verilir; çalışma dozları öneri değildir. ^{[1] [5] [10]}

Melatonin uykusuzluğa iyi gelir mi?

Meta-analiz: Ferracioli-Oda ve arkadaşları birincil uyku bozukluklarında melatonini plaseboyla karşılaştıran 19 randomize çalışmayı (1.683 kişi; yetişkin ve çocuk karışık) birleştirdi. Melatonin uykuya dalma süresini ortalama 7,06 dakika (%95 GA 4,37–9,75), toplam uyku süresini 8,25 dakika (1,74–14,75) iyileştirdi; genel uyku kalitesi de plaseboya göre daha iyiydi (standartlaştırılmış ortalama fark 0,22). Yazarlar etkiyi mütevazı bulur ve etkinin sürekli kullanımla sönmüyor göründüğünü bildirir; mutlak yararın diğer uyku ilaçlarından küçük olduğunu da ekler. ^[1]

Kılavuzlar birbirinden ayrılır:

• Avrupa Uykusuzluk Kılavuzu 2023: Uzatılmış salımlı melatonin 55 yaş ve üzerindeki hastalarda 3 aya kadar kullanılabilir (öneri derecesi B). Hızlı salımlı melatonin uykusuzluk tedavisi için önerilmez (A). ^[2]
• AASM 2017 (yetişkinlerde kronik uykusuzluğun ilaç tedavisi): Uykuya dalma veya uykuyu sürdürme güçlüğü için melatoninin kullanılmaması önerilir (zayıf öneri); aynı kılavuz zolpidem, zaleplon ve ramelteon gibi bazı ilaçlar için ise yine zayıf düzeyde kullanım önerisi verir. ^[3]

55 yaş ve üzeri uzatılmış salımlı ürünün ruhsat verileri: EMA ürün bilgisinde (2 mg uzatılmış salımlı) bir polisomnografi çalışmasında 3 haftalık tedavide uykuya dalma süresi plaseboya göre 9 dakika kısalmış; bir ayaktan hasta çalışmasında uyku kalitesi ve sabah uyanıklığında klinik olarak anlamlı iyileşme oranı %47’ye karşı %27 bulunmuştur. Altı aya uzayan bir çalışmada 3. aya kadar fayda korunmuş, ancak 6. ayda birincil analiz başarısız olmuştur; 3. ayda plaseboya göre yaklaşık %10 ek yanıt veren hasta görülmüştür. Bu veriler, ürünün ruhsat değerlendirmesinde kullanılan ve ürün bilgisinde özetlenen çalışmalardır; bağımsız bir meta-analiz değildir. ^[4]

Sonuç: etki küçüktür, topluluğa ve ürüne bağlıdır; “melatonin herkesi uyutur” iddiasını destekleyen bir bulgu yoktur. Uyku için magnezyum gibi başka seçeneklerin kanıtına magnezyum rehberinden bakılabilir; orada da fark küçük ve kanıt düşük kesinliktedir.

Melatonin jet lag için işe yarar mı?

Cochrane incelemesi (Herxheimer ve Petrie) hava yolculuğu yapan yetişkinlerde (yolcu, personel, asker) oral melatoninin plasebo veya başka ilaçla karşılaştırıldığı 10 çalışmayı değerlendirdi; hepsi plaseboyla karşılaştırmaydı, biri ayrıca zolpidemle. Dokuzu değerlendirmeye yeterli kalitedeydi. Dokuz çalışmada hedef yatma saatine yakın (22.00–24.00) alınan melatonin, 5 veya daha fazla saat dilimini geçen uçuşlarda jet lag’i azalttı. Günlük 0,5–5 mg dozlar benzer etkili bulundu; 5 mg ile uykuya dalma ve uyku kalitesi 0,5 mg’a göre daha iyiydi, 5 mg üstü doz ek yarar vermedi. Hesaplanan NNT 2’dir. Yarar geçilen saat dilimi arttıkça büyüktür ve batıya uçuşlarda daha azdır; zamanlama yanlışsa (gün içinde erken) uykululuk ve yerel saate uyumda gecikme riski vardır. İncelemede 2 mg yavaş salımlı formun göreli olarak etkisiz kaldığı da belirtilir. Yazarlar yan etki sıklığının düşük olduğunu, ancak epilepsili kişilerde ve varfarin kullananlarda zarar bildiren olgu raporları bulunduğunu yazar. ^[5]

Sınırlar: inceleme 2002 tarihlidir, çalışmalar küçüktür ve yalnızca yetişkinlerde yapılmıştır. Zamanlama ayrıntıları ayrı sayfada.

Ayrıntılı rehberMelatonin ne zaman alınır? Jet lag yönü ve zamanlama→

Melatonin gecikmiş uyku fazında işe yarar mı?

Gecikmiş uyku fazı bozukluğunda (uykunun istenen saatten belirgin geç başladığı durum) van Geijlswijk ve arkadaşları 5 çalışmada 91 yetişkin ve 4 çalışmada 226 çocuğun verisini birleştirdi. Melatonin endojen melatonin başlangıcını ortalama 1,18 saat (%95 GA 0,89–1,48) ve uykuya dalma saatini 0,67 saat (0,45–0,89) öne kaydırdı; uykuya dalma süresini 23,27 dakika (4,83–41,72) kısalttı. Uyanma saati ve toplam uyku süresi anlamlı değişmedi. ^[6]

Bu sonuç melatoninin burada yatıştırıcı olarak değil, saati kaydıran bir etkiyle çalıştığını gösteren en tutarlı örnektir. Meta-analiz, çalışmaların küçüklüğüyle sınırlıdır ve yalnızca bu tanıyı alan kişileri kapsar; gecikmiş uyku fazı olmayan kişilerde bu etki varsayılamaz.

Melatonin vardiyalı çalışmada işe yarar mı?

Cochrane incelemesi (Liira ve ark.) vardiyalı çalışanlarda ilaç müdahalelerini değerlendiren 15 plasebo kontrollü çalışmayı (718 katılımcı) kapsadı; dokuzu melatoninle yapılmıştı. Gece vardiyasından sonra alınan melatonin (1–10 mg) gündüz uykusunu ortalama 24 dakika (%95 GA 9,8–38,9; 7 çalışma, 263 katılımcı; düşük kesinlik) ve gece uykusunu 17 dakika (3,71–30,22; 3 çalışma, 234 katılımcı; düşük kesinlik) uzatabilir. Uykuya dalma süresinde plaseboyla fark yoktu (ortalama fark 0,37 dk; 5 çalışma, 74 katılımcı) ve doz-yanıt ilişkisi bulunmadı. Yazarlar, melatoninin vardiya sonrası uyku süresini artırdığına dair düşük kesinlikte kanıt olduğu, diğer uyku kalitesi ölçütlerinde ise fayda görülmediği sonucuna varır. ^[7]

Melatonin çocuklarda uykuyu düzeltir mi?

Abdelgadir ve arkadaşları nörogelişimsel bozukluğu olan 18 yaş altı çocuklarda melatonini plasebo veya başka müdahaleyle karşılaştıran 13 RCT’yi (682 çocuk) inceledi. Dokuz çalışmanın (541 çocuk) meta-analizinde toplam uyku süresi plaseboya göre 48,26 dakika (%95 GA 36,78–59,73) arttı; 11 çalışmada (581 çocuk) uykuya dalma süresi 28,97 dakika kısaldı; gece uyanma sıklığında fark yoktu. İlaçla ilişkili ciddi yan etki bildirilmedi; yazarlar çalışmalar arası farklılık ve tutarsızlık nedeniyle kanıt kalitesinin sınırlı olduğunu belirtir. ^[8]

Bu sonuç nörogelişimsel bozukluğu olan çocuklar içindir; sağlıklı çocuklardaki uyku sorunlarına taşınamaz. Kullanım, güvenlik tartışması ve Türkiye bağlamı ayrı sayfada.

Ayrıntılı rehberÇocuklarda melatonin: kanıt, güvenlik ve hekim kararı→

Melatonin ameliyat öncesi kaygıyı azaltır mı?

Cochrane incelemesi (Madsen ve ark., arama tarihi 10 Temmuz 2020) ameliyat öncesi melatonin verilen 15–90 yaş arası yetişkinlerde 27 RCT’yi (2.319 katılımcı) kapsadı; 24’ü plaseboyla, 11’i benzodiyazepinle karşılaştırıyordu. Hiçbir çalışma tüm alanlarda düşük yanlılık riskli değildi. Plaseboya göre melatonin ameliyat öncesi kaygıyı 0–100 mm görsel analog ölçekte 11,69 mm (%95 GA 9,59–13,80; 18 çalışma, 1.264 kişi) azalttı (orta kesinlik); ölçüm uygulamadan 50–120 dakika sonra yapılmıştı. Ameliyat sonrası hemen ölçülen kaygıdaki azalma çok daha küçüktü (5,04 mm; düşük kesinlik) ve klinik önemi belirsiz kabul edildi. Midazolam ve alprazolamla karşılaştırmada fark az ya da yoktu (ortalama fark 0,78 mm; 7 çalışma, 409 kişi; orta kesinlik). Yan etki olarak bulantı, uykululuk, baş dönmesi ve baş ağrısı bildirildi, ciddi olay yoktu; melatonin plaseboya göre sedasyon da yaptı ve 14 çalışma yan etkileri hiç raporlamadığı için melatoninin benzodiyazepinlerden daha iyi tolere edildiği kesin söylenemez. ^[9]

Bu sonuç ameliyat öncesi premedikasyon olarak verilen melatonin içindir; günlük yaşamdaki kaygı ya da uzun süreli kullanım hakkında bir sonuç içermez.

Melatonin kanserde işe yarar mı?

Fan ve arkadaşlarının meta-analizi kanser hastalarında melatoninin yaşam kalitesi ve semptomlar üzerindeki etkisini inceleyen 19 RCT’yi (2.101 hasta) kapsadı. Melatonin yaşam kalitesi (standartlaştırılmış ortalama fark −0,01; %95 GA −0,14–0,11), uyku kalitesi (−0,18; −0,62–0,26), yorgunluk (−0,34; −0,73–0,06), ağrı (−0,34; −0,70–0,02) ve stomatit şiddetinde (RR 0,78; 0,47–1,30) anlamlı etki göstermedi. Stomatit sıklığında azalma bildirildi (RR 0,47; 0,26–0,88); baş-boyun kanserlilerde bu azalma yoktu (RR 1,09; 0,92–1,29). Depresyonda sınırlı azalma iki alt grupta bildirildi: 14 günden uzun süre kullananlarda (standartlaştırılmış ortalama fark −0,14; −0,27 ile −0,01) ve ameliyat geçirenlerde (−0,17; −0,32 ile −0,03). Yazarlar tedavi, süre ve kanser türünün heterojenliği nedeniyle daha büyük çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir. ^[10]

Bu meta-analiz yaşam kalitesi ve semptomları ölçer; tümör büyümesi ya da sağkalım üzerindeki etkiyi değerlendirmez.

Ayrıntılı rehberMelatonin: genel bakış, Türkiye’deki statü ve kanıt özeti→ Ayrıntılı rehberMelatonin zararları ve yan etkileri→ Ayrıntılı rehberMelatonin ne zaman alınır?→

Bu rehber kişisel doz önermez; çalışmalarda kullanılan dozlar yalnızca çalışma koşullarını tarif eder.