Çocuklarda Melatonin

Kısa cevap

Çocuklarda melatonin kanıtı büyük ölçüde nörogelişimsel bozukluğu olan (otizm spektrum bozukluğu, DEHB gibi) ve davranışsal önlemlerin işe yaramadığı çocuklardaki uykusuzluğa aittir; toplam uyku süresinde yaklaşık 48 dakikalık artış ve uykuya dalmada yaklaşık 29 dakikalık kısalma bildiren bir meta-analiz vardır. Uzun süreli güvenlik, özellikle ergenlik gelişimi, iyi belgelenmemiştir ve kullanım hekim kararıdır. ^{[2] [5]}

Çocuklarda melatonin hangi durumlarda incelendi?

Çocuklarda melatonin için en güçlü veri, nörogelişimsel bozukluğu olan çocuklardaki uykusuzluktan gelir. Abdelgadir ve arkadaşlarının sistematik derlemesi, nörogelişimsel bozukluğu olan 18 yaş altı çocuklarda melatonini plasebo veya başka müdahaleyle karşılaştıran 13 randomize çalışmayı (682 çocuk) kapsadı. Dokuz çalışmanın (541 çocuk) meta-analizinde toplam uyku süresi plaseboya göre 48,26 dakika (%95 GA 36,78–59,73) arttı; 11 çalışmada (581 çocuk) uykuya dalma süresi 28,97 dakika kısaldı; gece uyanma sıklığında fark yoktu. Melatonine bağlı ciddi yan etki bildirilmedi; yazarlar çalışmalar arası farklılık ve tutarsızlık nedeniyle kanıt kalitesinin sınırlı olduğunu söyler. ^[2]

Roma’da 2014’te toplanan bir uzman konferansının önerilerine göre (Bruni ve ark.) en iyi kanıt, uykuya dalma güçlüğü ve gecikmiş uyku fazı için vardır; melatonin uykuya dalma süresini azaltır ve toplam uyku süresini artırır, ancak gece uyanmalarını azaltmaz. Aynı derleme, otizm, DEHB ve zihinsel yetersizlik gibi gelişimsel bozukluğu olan birçok çocuğun uyku sorunlarında melatoninden yarar görebileceğini belirtir ve uzatılmış salımlı formun hızlı salımlıya üstünlüğüne dair kanıt olmadığını yazar. ^[3]

Randomize çalışmanın ayrıntısı nedir?

Gringras ve arkadaşlarının çift kör, plasebo kontrollü çalışması, davranışsal önlemlere rağmen uykusu düzelmeyen 2–17,5 yaş arası 125 çocuğu (%96,8 otizm spektrum bozukluğu, %3,2 Smith-Magenis sendromu) kapsadı; pediatrik uzatılmış salımlı melatonin minitabletleri (2 mg’dan 5 mg’a artırılan) ya da plasebo 13 hafta verildi. Birincil sonlanım olan ebeveyn günlüğüne göre toplam uyku süresi melatonin grubunda ortalama 57,5 dakika, plasebo grubunda 9,14 dakika arttı (düzeltilmiş fark 32,43 dakika; p = 0,034); uykuya dalma süresi melatoninle 39,6, plasebo ile 12,5 dakika kısaldı (düzeltilmiş fark 25,30 dakika; p = 0,011). Klinik olarak anlamlı yanıt oranı %68,9’a karşı %39,3 idi (NNT 3,38). Uyuşukluk melatonin grubunda daha sık bildirildi. ^[1]

EMA, aynı çalışmayı kendi özet sayfasında 121’i otizm, dördü Smith-Magenis sendromlu 125 hasta olarak anlatır ve hastaların hepsinin düzenli uyku rutini gibi önlemleri önceden denediğini belirtir; 13 haftada melatonin alanların gecede ortalama 51 dakika, plasebo alanların 19 dakika daha uzun uyuduğunu ve melatonin alanların yaklaşık 38 dakika, plasebo alanların 13 dakika daha erken uykuya daldığını bildirir. İki kaynak rakamları farklı biçimde raporlar; ikisi de alıntılandığı gibi aktarılmıştır. ^[4]

Beş yazardan ikisinin kurum bağlantısı, ürünü geliştiren ilaç şirketi olarak bildirilmiştir; PubMed özetinde ayrı bir finansman beyanı yer almaz. ^[1]

Önce davranışsal önlemler mi?

Avrupa’da pediatrik ürün için EMA’nın özeti, ilacın düzenli uyku rutini gibi diğer önlemlerin işe yaramadığı durumlarda kullanıldığını belirtir; endikasyon, otizm spektrum bozukluğu ve/veya nörogenetik bozukluğu olan 2–18 yaş çocuk ve ergenler ile DEHB’si olan 6–17 yaş çocuk ve ergenlerdir; tedavinin hekim tarafından en az 6 ayda bir gözden geçirilmesi ve yalnızca fayda sağlanıyorsa sürdürülmesi belirtilir; ilaç yalnızca reçeteyle verilir. ^[4] Gringras çalışması da davranışsal önleme rağmen düzelmeyen çocukları kapsamıştır. ^[1] Bu iki belge, melatoninin davranışsal önlemlere yanıt vermeyen durumlar için incelendiğini ve onaylandığını gösterir.

Çocuklarda güvenlik: ne biliniyor?

Uzun süreli açık etiketli takip: Maras ve arkadaşları, 13 haftalık çift kör çalışmayı tamamlayan 95 çocuğu 39 hafta daha (günde 2, 5 ya da 10 mg ile) izledi. Başlangıca göre 52 haftalık sürekli tedavi sonunda melatonin grubunda uyku 62,08 dakika uzadı ve uykuya dalma 48,6 dakika kısaldı; tamamlayanların 55/72’sinde (%76) toplam uyku süresi, uykuya dalma süresi ya da her ikisinde en az 1 saatlik iyileşme vardı. En sık tedavi ilişkili yan etkiler yorgunluk (%5,3) ve duygudurum dalgalanmalarıydı (%3,2). Çalışma açık etiketli ve kontrolsüzdür; plasebo karşılaştırması yalnızca ilk 13 haftayı kapsar. Bu izlem çalışmasının dokuz yazarından üçünün kurum bağlantısı da ürünü geliştiren şirkettir. ^[6]

Eleştirel görüş (2015): Kennaway, melatoninin çocuklarda giderek daha çok yazılmasına rağmen o tarihte dünyanın hiçbir yerinde çocuklarda kullanım için ruhsatlı olmadığını, yeni bir ilaç için beklenen resmî güvenlik testlerinden (özellikle çocuklarda uzun süreli güvenlik) geçmediğini, kemirgen, koyun ve primatlarda üreme sistemi üzerinde belirgin etkileri bulunduğunu ve çocuklarda sık kullanılan bazı ilaçlarla etkileşme olasılığını vurgular. Bu değerlendirme 2015 tarihlidir; sonrasında EMA pediyatrik bir ürünü onaylamıştır (yukarıdaki bölüm). ^[5]

Nöbetler: iki belge birbirinden ayrılır. Roma konferansı önerileri, hayvan çalışmaları ve sınırlı insan verisinin melatoninin nöbetleri kötüleştirmediğini, hatta azaltabileceğini düşündürdüğünü yazar; Türkiye KÜB’ü ise melatoninin nöbet geçirenlerde nöbet sıklığını artırabileceğini ve çoklu nörolojik kusuru olan çocuk ve ergenlerde nöbet gelişimini tetikleyebileceğini bildirir. İkisi yan yana okunmalıdır; nöbet öyküsü olan çocukta karar hekimindir. ^{[3] [9]}

Metabolizma: Roma önerileri, CYP1A2 etkinliğinin azalmasının (genetik ya da eşzamanlı ilaçla) melatonin metabolizmasını yavaşlatabileceğini ve etki kaybına yol açabileceğini, dozun azaltılmasının bunu düzeltebileceğini yazar. ^[3]

Ergenlik gelişimi konusunda ne biliniyor?

Bu soru kuramsal bir kaygıdır ve veri sınırlıdır. Türkiye’de ruhsatlı bir melatonin tabletin KÜB’ü, çocuklarda ve ergenlerde güvenlik profilinin, özellikle uzun süreli kullanımda, tam olarak belirlenmediğini ve uzun süreli kullanımın kan şekeri kontrolünü, ergenlik gelişimini ve cinsel olgunlaşmayı olumsuz etkileyebileceğini yazar. ^[9]

Doğrudan insan verisi sınırlıdır. Zwart ve arkadaşları, ergenlik öncesi çocuklukta kronik uykuya dalma güçlüğü nedeniyle melatonine başlamış genç yetişkinlere çevrimiçi anket uyguladı; yanıt oranı %47,8 idi. Anket sırasında melatonin kullanımını sürdürenler %27,3’tü (ortalama tedavi süresi 10,8 yıl); genel ortalama tedavi süresi 7,1 yıldı. Uyku kalitesi kontrol gruplarından ayrılmadı ve yan etkiler azdı; ancak algılanan ergenlik zamanlaması, eski ve mevcut melatonin kullananlarda gecikme eğilimini düşündürdü. Yazarlar çalışmanın örneklem küçüklüğü nedeniyle gücünün düşük olduğunu, uyku zamanlamasının öz bildirime dayandığını ve kontrol gruplarının çoğunlukla öğrenci olduğunu belirtir. ^[7]

Yani gözlem “ergenlik gecikebilir” sinyali vermiştir ama nedenselliği gösterecek bir tasarım değildir ve tersini de kanıtlamaz. Bu sonuç ne rahatlatıcı ne de alarm verici kabul edilebilir; belirsizlik olduğu gibi bırakılmalıdır.

Çocuklarda kazayla yutma

Lelak ve arkadaşlarının analizinde ABD zehir danışma merkezlerine 2012–2021 arasında 19 yaş ve altında 260.435 izole melatonin maruziyeti bildirildi; yıllık sayı %530 arttı. Maruziyetlerin %83,8’i 5 yaş ve altında, %94,3’ü istemsizdi. Sağlık kuruluşunda yönetilen 27.795 olgunun 4.097’si (%14,7) hastaneye yatırıldı; 287’si yoğun bakıma alındı; beş çocuk mekanik ventilasyon gerektirdi ve iki ölüm bildirildi (ölümlerin melatonin ile ilişkisi sistemde “bilinmiyor” olarak sınıflandı). Çoğu çocuk etkisiz (%30,1) ya da hafif etkili (%67,8) seyretti. ^[8]

MMWR’nin 8 Temmuz 2022 tarihli erratumu semptomsuz oranı ve tablodaki bazı satırları düzeltmiştir; burada düzeltilmiş tablodaki sayılar kullanıldı. ABD’de melatonin takviye olarak düzenlendiği için bu veri Türkiye’deki ruhsatlı ilaç bağlamına doğrudan uygulanamaz; çocukların erişebileceği yerde bulunan her ilaç için kazayla yutma riskini gösterir. ^[8]

Türkiye’de çocuklar için melatonin hangi statüde?

• Takviye olarak: Tarım ve Orman Bakanlığı listesinde melatonin takviye edici gıdalarda kullanıma uygun bulunmamıştır; TİTCK’nın 02.09.2025 tarihli yazısına göre melatonin içeren ürünler beşeri tıbbi ürün kapsamında değerlendirilir ve 9 Haziran 2025’ten itibaren melatonin içeren hiçbir takviye edici gıda satılmamalıdır; yazıyı ileten il sağlık müdürlüğüne göre melatonin içeren ürünler yalnızca TİTCK izinli/ruhsatlı olarak, eczane ve ecza depolarından satılabilir. ^[10]
• İncelenen ruhsatlı ürün: Türkiye’de ruhsatlı 3 mg tabletin KÜB’ündeki onaylı endikasyon yetişkinlerde kısa süreli jet-lag’dir; belge, 18 yaşından küçük çocuk ve ergenlerde jet-lag için güvenlilik ve etkililiğin belirlenmediğini ve yeterli veri bulunmadığından 0–18 yaşta kullanılmaması gerektiğini yazar. ^[9]

Bu rehber Türkiye’de pediatrik endikasyonlu başka ruhsatlı ürünlerin bulunup bulunmadığını değerlendirmez ve çocuğa melatonin temin etmenin yollarını anlatmaz. Çocuğun uyku sorunu için karar hekimin değerlendirmesiyle verilir.

Ayrıntılı rehberMelatonin: genel bakış, Türkiye’deki statü ve kanıt özeti→ Ayrıntılı rehberMelatonin faydaları: hangi iddialar destekleniyor?→ Ayrıntılı rehberMelatonin zararları ve yan etkileri→ Ayrıntılı rehberMelatonin ne zaman alınır?→

Bu rehber kişisel doz önermez; çalışma dozları yalnızca çalışma koşullarını tarif eder.