Selenyum Hangi Besinlerde Var?

Selenyum hangi besinlerde bulunur?

NIH’e göre selenyum proteine bağlı olduğundan protein zengini besinler en iyi kaynaklardır: Brezilya cevizi, deniz ürünleri, et, tavuk ve sakatat. Tahıllar ve süt ürünleri de katkı sağlar. ABD’de diyetteki selenyumun başlıca kaynakları ekmek, tahıllar, et, tavuk, deniz ürünleri ve yumurtadır. ^[1] Aşağıdaki tablo NIH’in Tablo 2’sinden alınmıştır; µg değerleri porsiyon başınadır ve günlük değer (DV) 55 µg’dır.

1 oz yaklaşık 28 g, 3 oz yaklaşık 85 g’dır; tablodaki “su bardağı” ABD “cup” ölçüsüdür (yaklaşık 240 mL) ve Türkiye’deki su bardağından büyüktür. NIH tablosunda bazı başka besinler de yer alır; burada seçilmiş satırlar verilmiştir. ^[1]

Brezilya cevizi neden ayrı bir uyarı gerektirir?

USDA FoodData Central verisine göre Brezilya cevizinde ortalama 544 µg/oz (6–8 adet) selenyum vardır; NIH, başka analizlerde değerlerin çok değiştiğini belirtir. NIH ayrıca bir cevizde 68–91 µg bulunabildiğini ve düzenli tüketimin selenyum toksisitesine yol açabileceğini bildirir. ^[1] Tek bir ceviz bile 55 µg’lık RDA’yı aşabilir; tablodaki 1 oz (6–8 adet) değeri ise NIH’in 400 µg ve EFSA’nın 255 µg üst sınırlarının her ikisinin de üzerindedir. EFSA, erişkin tüketicilerin üst sınırı aşmasının ancak yüksek dozlu takviye kullananlarda veya düzenli Brezilya cevizi tüketenlerde beklendiğini belirtir. ^[2] Üst sınır, kronik alım için geçerli bir referanstır; arada bir tüketimin zehirlenme yaptığı anlamına gelmez, ancak bu besinde miktar çok geniş aralıkta değiştiği için porsiyon belirsizliği diğer besinlerden büyüktür.

Besinlerdeki selenyum neden bölgeden bölgeye değişir?

Topraktaki ve yeraltı sularındaki inorganik selenyum bitkilerce alınır ve organik biçimlere (çoğunlukla selenometiyonin ve selenosistein) dönüştürülür. Bu yüzden bitkisel besinlerin selenyum içeriği coğrafyaya göre çok değişir. Hayvansal ürünlerde fark daha azdır, çünkü hayvanlar doku düzeylerini homeostatik mekanizmalarla belirli aralıkta tutar ve formüle edilmiş hayvan yemleri genellikle tutarlı selenyum düzeyi içerir. ^[1] Bitkisel besinlerdeki bu değişim nedeniyle tablodaki spagetti ve ekmek değerleri ABD’ye özgü ortalamalardır.

NIH, ABD ve Kanada’da eksikliğin çok nadir olduğunu, buna karşılık Çin’in bazı bölgelerinde alımın dünyadaki en düşük düzeylerde olduğunu ve bazı Avrupa ülkelerinde, özellikle vegan beslenenlerde, ortalama alımın düşük olduğunu bildirir. ^[1] Bu, besin seçiminin ve bölgenin birlikte belirleyici olduğunu gösterir.

Türkiye’de bu değerler geçerli mi?

NIH tablosu ABD verisidir. Türkiye’de satılan tahıl, yumurta, et ve balıkların ölçülmüş selenyum değerleri bu tabloda yer almaz; bitkisel ürünlerde toprağa bağlı farklılık beklenir. Türkiye’den erişilebilen veri besin içeriğinden çok kan düzeyiyle ilgilidir: Ankara’da 218 sağlıklı kişide ortalama serum selenyumu, 18–48 yaş yetişkinlerde 74 ± 16 µg/L bulunmuş, yazarlar bunu yeterli sayılabilecek aralıkta değerlendirmiştir. Bu ölçüm 1994 tarihlidir ve tek şehirdendir. ^[4] Tek bir şehirdeki eski bir ölçüm, “Türkiye’de selenyum eksikliği vardır” veya “yoktur” biçimindeki genel ifadelere dayanak olamaz.

Kimler besinlerle yeterli selenyum almakta zorlanabilir?

NIH, selenyum eksikliğinin ABD’de çok nadir olduğunu, ancak selenyumdan fakir bölgelerde yaşayanların, uzun süreli hemodiyaliz hastalarının ve HIV ile yaşayanların düşük alım riski taşıdığını bildirir. Diyaliz hastalarında hem iştahsızlık ve diyet kısıtlamaları alımı azaltabilir, hem de diyaliz selenyumun bir kısmını kandan uzaklaştırır; yine de düzey kişinin kendi selenyum durumuna bağlıdır. ^[1] Bazı Avrupa ülkelerinde, özellikle vegan beslenen topluluklarda ortalama alımın düşük olduğu bildirilmiştir. Bitkisel besinlerdeki miktar topraktan kaynaklandığı için bu gruplarda “besin listesine bakarak” yeterlilik kestirmek güvenilir değildir.

Durumun ölçülmesinde plazma veya serum selenyumu kullanılır; NIH, sağlıklı kişilerde 8 µg/dL ve üzerinin genellikle yeterli sayıldığını, saç ve tırnak selenyumunun aylar-yıllar süren alımı yansıttığını belirtir. ^[1]

Gebelik ve emzirmede referans değerler

NIH’in aktardığı ABD RDA değerleri gebelikte günde 60 µg, emzirmede 70 µg’dır. ^[1] EFSA, gebelikte metabolizmadaki uyumsal değişiklikler nedeniyle erişkin kadın için belirlenen 70 µg’lık AI değerinin gebelikte de geçerli olduğunu, emziren kadınlar için süte geçen miktar nedeniyle 15 µg ek alımla 85 µg’lık AI belirlendiğini bildirir. ^[3] EFSA’nın 2023 tarihli üst sınırı (255 µg/gün) gebe ve emziren kadınları da kapsar. ^[2] Bu değerler besin ve takviyeden gelen toplam miktar içindir; gebelikte ürün kararı hekimle verilir.

Besinlerle günlük referansa ulaşmak mümkün mü?

NIH’in aktardığı ABD RDA değeri 14 yaş üstünde günde 55 µg’dır; EFSA’nın erişkinler için yeterli alım değeri 70 µg’dır. ^{[1] [3]} Tabloya göre 3 oz pişmiş sarı yüzgeçli ton balığı tek başına 92 µg, 3 oz karides 42 µg, 1 haşlanmış yumurta 15 µg sağlar. NIH, ABD’de ortalama selenyum alımının besin ve içeceklerden 108 µg/gün olduğunu ve çoğu kişinin yeterli miktarda aldığını bildirir. ^[1] Bu veriler ABD’ye aittir; Türkiye’deki alım için karşılığı yoktur.

Takviyelerle karşılaştırmak için: NIH, çoğu çok vitaminli üründe 55 µg bulunduğunu, yalnız selenyum içeren ürünlerde ise genellikle 100–400 µg bulunduğunu bildirir; bu miktarlar tablodaki besin porsiyonlarının çok üzerine çıkabilir. ^[1] Üst sınır, besinlerden ve takviyelerden gelen toplam miktar için geçerlidir. Bu sayfa kişisel doz önermez; yüksek dozlu bir ürün kullanan veya düzenli Brezilya cevizi yiyen kişiler için kararı tedavi eden hekim ve diyetisyen verir.