İyot Eksikliği Belirtileri

İyot eksikliğinin belirtileri nelerdir?

NIH’e göre iyot yetersiz olduğunda TSH yüksek kalır; bu, tiroid bezinin dolaşımdaki iyodu daha çok yakalama çabasının bir yansımasıdır ve bezin büyümesine, yani guatra yol açar. Guatr, iyot eksikliğinin genellikle en erken klinik bulgusudur. İyot alımı yaklaşık günde 10–20 µg’ın altına düşerse hipotiroidi gelişir ve çoğu zaman guatr eşlik eder. ^[1]

TEMD kılavuzu, hipotiroidide görülen belirti ve bulguların hipotiroidiye özgü olmadığını belirtir; en sık görülenler cilt kuruluğu, kolay üşüme, yorgunluk, seste değişiklik ve kabızlıktır. Kilo alma, saç dökülmesi, unutkanlık, konsantrasyonda azalma, depresyon, adet düzensizlikleri ve kas ağrıları da bildirilen bulgular arasındadır. ^[2] Bu belirtilerin hiçbiri tek başına iyot eksikliğini göstermez; hipotiroidinin nedenleri arasında Hashimoto tiroiditi, tiroid ameliyatı ve bazı ilaçlar da yer alır. ^[2]

Hafif-orta düzeyde eksiklikte belirgin yakınma olmayabilir. NIH, ABD’de birçok gebenin belirgin bir eksiklik belirtisi taşımadan yetersiz iyot alıyor olabileceğini ve bunun fetüs gelişimi üzerindeki etkisinin, varsa, bilinmediğini bildirir. ^[1]

Gebelikte ve bebekte eksiklik neden daha önemlidir?

NIH’e göre iyot eksikliği gebelik ve erken bebeklik döneminde geri dönüşsüz etkilere yol açabilir. Gebelikte ağır eksiklik fetüste ciddi nörogelişimsel bozukluklara, büyüme geriliğine, düşüğe ve ölü doğuma neden olabilir; kronik ve ağır eksiklik rahim içinde kretenizme yol açar (zihinsel yetersizlik, sağır-dilsizlik, motor spastisite, bodur büyüme gibi bulgular). Bebek ve çocuklarda daha hafif eksikliğin de ortalamanın biraz altında IQ gibi nörogelişimsel eksikliklere yol açabileceğini bildirir. NIH ayrıca hafif-orta düzeyde anne iyot eksikliğinin çocuklarda dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu riskinde artışla ilişkili bulunduğunu bildirir; bu ilişki nedensellik göstermez. ^[1]

TEMD kılavuzu iyot eksikliği hastalıklarını yaşam dönemlerine göre özetler: fetüste düşük, ölü doğum, konjenital anomali ve kretenizm; yenidoğanda neonatal guatr ve hipotiroidi; çocuk ve ergende guatr ile zihinsel ve fiziksel gelişme geriliği; erişkinde guatr, hipotiroidi ve zihinsel işlevlerde bozulma. ^[2] Bu liste ağır ve toplumsal düzeydeki eksikliği tarif eder; hafif eksik gebelerde takviyenin çocuğun bilişini artırdığı randomize çalışmada gösterilmemiştir (ayrıntı hub sayfasındadır).

Türkiye’de bugün kimler risk altında?

Kırsal yerleşimler

TEMD kılavuzunun aktardığı 2007 durum belirleme çalışmasında kırsal okullarda medyan idrar iyodu 42 µg/L, kentsel okullarda 147 µg/L bulundu; kılavuz bunu küçük yerleşimlerde iyotlu tuz kullanımının hâlâ yetersiz olmasına bağlar. Aynı çalışmada çocukların %27,8’inin idrar iyodu 50 µg/L’nin altındaydı. ^[2] Batı Karadeniz’de ağır iyot eksikliği olan Yığılca’da, zorunlu tuz iyotlamasından altı yıl sonra 806 okul çocuğunda (6–19 yaş) guatr oranı 6–12 yaşta %20,3, 13–19 yaşta %23,8, hipotiroidi oranı sırasıyla %10,4 ve %18,9 bulundu; medyan idrar iyodu sırasıyla 83 ve 78 µg/L idi. Yazarlar guatr ve iyot eksikliğinin Batı Karadeniz’in kırsalında sürdüğünü belirtir. ^[7]

Gebeler ve emzirenler

Gebelerde ulusal verinin yanı sıra tek tek şehir çalışmaları vardır ve sonuçlar tutarlı değildir:

Vural ve arkadaşları ayrıca düşük sosyoekonomik ve eğitim düzeyi, hanede iyotlu tuza daha az erişim ve daha yüksek doğum sayısı olan annelerin bebeklerinde eksikliğin daha yüksek olduğunu bildirdi; yenidoğanlarda medyan 96 µg/L ve eksiklik oranı %51 idi (<100 µg/L). ^[3] TEMD kılavuzu, gebelerde sınırlı sayıda ve sınırlı gebeyle yapılan çalışmaların son yıllarda arttığını, İstanbul’da 3.543 gebede medyan 77 µg/L bulunduğunu ve ülkenin birçok bölgesinde iyot sınırda yeterli olsa da gebelerde hâlâ ciddi oranda eksiklik bulunduğunu yazar. ^[2] Muğla’daki çalışma ise tersine yeterli medyan ve “yeterliden fazla” grupta yüksek bir oran bildirir; bu tek şehirli, 135 kişilik hastane çalışması bölgesel farkı gösterir ve ulusal tabloyu değiştirmez.

Başka risk grupları

NIH, iyotlu tuz kullanmayanları, gebeleri, vegan beslenenleri ve süt ürünü, deniz ürünü ve yumurtayı az tüketenleri iyot yetersizliği riski taşıyan gruplar arasında sayar. ABD’de NHANES 2001–2006 verilerine göre önceki 24 saatte süt ürünü tüketmeyen gebelerde medyan idrar iyodu 100 µg/L, tüketenlerde 163 µg/L idi; tuzunu kısıtlayan kadınlarda da idrar iyodu daha düşüktü ve eksiklik olasılığı daha yüksek olabilir. ^[1] TEMD kılavuzu, Türkiye’de standart iyotlu tuz tüketen bir gebenin günlük iyot alımının ortalama 100–150 µg olduğunu varsayarak tuz kısıtlaması yapılan gebede ayrıca destek gerektiğini yazar. ^[2]

İyot eksikliği nasıl test edilir?

İdrar iyodu neden bireysel test değildir?

TEMD kılavuzuna göre diyetle alınan iyodun %90’ından fazlası idrarla atılır, dışkıyla atılım ihmal edilebilecek kadar azdır; bu yüzden idrar iyodu kişinin son 24 saatte aldığı iyot hakkında fikir verir. WHO, UNICEF ve IGN toplumun iyot durumunu belirlemek için idrar iyodu ölçümünü önerir; en az 500 kişilik bir toplum taramasında rastgele alınan tek örnek yeterli olabilir, ancak bir kişinin durumunu belirlemek için farklı günlerde alınan 12 veya daha fazla örnek gerekir. ^[2]

NIH’in aktardığı ölçütlere göre medyan idrar iyodu çocuklarda ve erişkinlerde 100–199 µg/L, gebelerde 150–249 µg/L, emzirenlerde >100 µg/L ise iyot alımı yeterlidir; çocuklarda ve gebe olmayan erişkinlerde 100 µg/L altı yetersizdir, ağır eksiklik 20 µg/L altında tanımlanır. ^[1] Bu eşikler bir grubun medyanı için geçerlidir. Tek bir gebenin tek bir spot idrar sonucunun <150 µg/L çıkması, TEMD kılavuzuna göre, diyetten, çevresel etkenlerden, takviyeden ve gebeliğe bağlı klirens artışından etkilenebileceği için bireysel eksiklik anlamına gelmez. ^[2]

TSH ve diğer kan testleri

TEMD kılavuzu, belirgin TSH yüksekliğinin ileri düzeydeki iyot eksikliklerinde beklendiğini belirtir; ağır iyot yetersizliğinde TSH normal, serbest T4 düşük, serbest T3 yüksek olabilir. ^[2] Bu nedenle normal bir TSH hafif iyot eksikliğini dışlamaz. Hipotiroidiye uyan belirtileri olanların tiroid işlevi açısından değerlendirilmesi gerektiği, belirtisiz kişilerde rutin taramanın ise genellikle risk grubu dışında önerilmediği kılavuzda yer alır. ^[2]

Selenyum eksikliği iyot eksikliğini etkiler mi?

NIH’in selenyum bilgi sayfası, selenyum eksikliğinin iyot eksikliğini ağırlaştırarak bebeklerde konjenital hipotiroidi riskini artırabileceğini bildirir. ^[8] Selenyumun tiroid hormonu metabolizmasındaki rolü, Hashimoto ve Graves’teki kanıtı ve üst sınırı selenyum sayfasında ayrıca ele alınmıştır.

Eksiklikle ilgili kanıt ne kadar kesindir?

Ağır eksikliğin zararı ve guatr gibi bulgular iyi belgelenmiştir. Türkiye’de zorunlu iyotlamayla okul çağı çocuklarında medyan idrar iyodu yükseldi; kırsalda ve gebelerde eksiklik bildirilen çalışmalar vardır, fakat gebe çalışmaları birbirinden farklı sonuç verir ve tek bir spot idrar sonucu bireysel eksikliği kanıtlamaz. Kuruluşların gebelikte takviye görüşleri hub sayfasında yan yana verilmiştir; bu rehber kişisel doz önermez.