Ferritin Kaç Olmalı?

Ferritin nedir, neyi gösterir?

Ferritin, bütün hücrelerde bulunan bir demir depolama proteinidir; serumda, plazmada ve diğer örneklerde ölçülebilir. İltihap yokken kandaki ferritin düzeyi vücudun toplam demir deposuyla doğru orantılıdır: demir eksikliğinde düşer, demir yüklenmesinde yükselir. ^[1]

NIH, ferritini demir eksikliğini tanımak için şu an en etkili ve maliyet-etkin test olarak tanımlar. Depoların azaldığı ilk aşamada düştüğü için, hemoglobin henüz normalken de düşük demir durumunu gösterebilir. ^[2]

Ferritinin önemli bir sınırlaması vardır: akut faz proteinidir. Enfeksiyon, iltihap, karaciğer hastalığı, obezite ve kanser gibi durumlarda depolar boş olsa bile ferritin normal veya yüksek çıkabilir. ^[1]

Ferritin kaç olmalı? Kuruluşlara göre eşikler

Eşik, kimin hangi amaçla belirlediğine göre değişir. DSÖ değerleri hem bireyler hem de toplum taramaları için tanımlanmıştır; NIH ve BSG değerleri klinik yorumu anlatır; AASM değerleri yalnızca huzursuz bacaklar sendromunun tedavisi içindir.

Tablodan üç sonuç çıkar. Birincisi, 15 µg/L’nin altı neredeyse bütün kaynaklarda eksiklik anlamına gelir; BSG bu eşiğin özgüllüğünü 0,99 olarak verir. İkincisi, 15–30 µg/L arası gri bir bölgedir: BSG çoğu laboratuvarın alt sınırının bu aralıkta olduğunu, NIH ise 30 µg/L altının eksikliği düşündürdüğünü belirtir. Aynı sonuç bir laboratuvarda “normal”, bir kılavuzda “düşük” sayılabilir. Üçüncüsü, daha yüksek ferritin daha iyi demek değildir; huzursuz bacaklar için kullanılan 75 ng/mL gibi eşikler o hastalığa özgüdür. ^[3]

Ferritin için 1 ng/mL, 1 µg/L’ye eşittir; laboratuvar raporlarında iki birimden biri kullanılır ve sayılar doğrudan karşılaştırılabilir.

Ferritin düşüklüğü ne anlama gelir?

BSG’ye göre iltihap yokken ferritin, demir eksikliği için en özgül testtir. Düşük ferritin, demir depolarının azaldığını gösterir; bu, demir eksikliği anemisinin henüz gelişmediği bir aşamada da olabilir. ^[3]

Düşük ferritin bir tanının başlangıcıdır, sonu değil. Nedeni; yoğun adet kanaması, sindirim kanalından kan kaybı, sık kan bağışı, çölyak hastalığı gibi emilim sorunları, gebelik veya bitkisel ağırlıklı beslenme olabilir. BSG, 45 µg/L altındaki değerlerin, özellikle anemiyle birlikte süregen bir iltihaplı hastalık varsa, sindirim kanalı araştırmasının düşünülmesini gerektirebileceğini belirtir. ^[3]

Düşük ferritin saptandığında hemoglobin de değerlendirilir: hemoglobin normalse anemisiz demir eksikliği, düşükse demir eksikliği anemisi söz konusudur.

Ferritin normal çıkıp yine de demir eksikliği olabilir mi?

Evet. DSÖ, enfeksiyon veya iltihabı olan kişilerde ferritinin 5 yaş altında 30 µg/L, daha büyüklerde ve yetişkinlerde 70 µg/L’nin altında olmasının demir eksikliğini gösterebileceğini belirtir (koşullu öneri, düşük kesinlikte kanıt). DSÖ ayrıca enfeksiyon veya iltihabın yaygın olduğu bölgelerde ferritinin iki akut faz proteiniyle, CRP ve AGP ile birlikte ölçülmesini önerir. ^[1]

BSG, ferritinin yanıltıcı biçimde normal çıktığından şüphelenildiğinde transferrin satürasyonu gibi testlerin yardımcı olabileceğini belirtir. Kılavuzun saydığı diğer demir eksikliği göstergeleri arasında düşük serum demiri, yüksek total demir bağlama kapasitesi, yüksek çözünür transferrin reseptörü (sTfR), düşük retikülosit hemoglobini ve yüksek hipokrom eritrosit yüzdesi bulunur. BSG’ye göre iltihap varlığında bile ferritinin 150 µg/L üzerinde olması mutlak demir eksikliğiyle pek bağdaşmaz. ^[3]

Anemisi olan bir hastada demir tedavisine iyi yanıt alınması da tanıya yardım eder: BSG, demir tedavisiyle 2 hafta içinde hemoglobinin en az 10 g/L (1 g/dL) yükselmesinin, demir testleri belirsiz olsa bile mutlak demir eksikliğini güçlü biçimde düşündürdüğünü belirtir. ^[3]

Yüksek ferritin ne anlama gelir?

DSÖ 2020 kılavuzuna göre, başka bakımlardan sağlıklı kişilerde ferritinin adet gören kadınlarda 150 µg/L, erkeklerde ve adet görmeyen kadınlarda 200 µg/L üzerinde olması demir yüklenmesi riskine işaret edebilir. Sağlıklı olmayan yetişkinlerde bu sınır 500 µg/L’dir. Kılavuz, ferritinin demir yüklenmesi riskini belirlemek için tek başına kullanılmamasını ve ferritini yüksek olan kişilerin altta yatan nedeni bulmak için klinik ve laboratuvar değerlendirmesinden geçmesini önerir. ^[1]

Sandnes ve arkadaşlarının derlemesi, rutin tıbbi pratikte yüksek ferritin olgularının yalnızca yaklaşık yüzde 10’unun demir yüklenmesiyle ilişkili olduğunu tahmin eder. Geri kalanında ferritin; iltihap, metabolik sendrom, süregen alkol kullanımı, hücre hasarı veya kanser gibi bir nedene bağlı tepkisel olarak yükselir. ^[4]

Demir yüklenmesini ayırt etmede transferrin satürasyonu yararlıdır. Derlemeye göre kadınlarda yüzde 45, erkeklerde yüzde 50 üzeri genellikle yüksek kabul edilir; ancak normal bir satürasyon her zaman demir yüklenmesini dışlamaz. Yağlı karaciğer ve metabolik sendromu olan hastaların yaklaşık üçte birinde vücut demir depoları artmıştır (dismetabolik demir yüklenmesi sendromu); bu hastalarda transferrin satürasyonu çoğunlukla normaldir. ^[4] HFE hemokromatozisi kuzey Avrupa toplumlarında en sık tek gen hastalığıdır; başka toplumlarda çok daha seyrek görülür. ^[4]

Bu yüzden yüksek ferritin bir tanı değil, nedeni araştırılacak bir bulgudur. DSÖ’nün vurguladığı gibi sonuç, klinik değerlendirme ve ek laboratuvar testleriyle birlikte yorumlanır. ^[1]

Laboratuvar sonuçları neden farklı çıkabilir?

DSÖ, ferritinin farklı yöntemlerle (radyometrik, radyometrik olmayan ve aglütinasyon testleri) ölçülebildiğini, DSÖ uluslararası referans standardına izlenebilir bir malzemeyle kalibre edildiğinde yöntemlerden birinin diğerinden üstün görünmediğini belirtir. Kılavuz, bir yöntem seçildikten sonra kişinin izleminde aynı yöntemin kullanılmasını önerir. ^[1]

Bu nedenle farklı laboratuvarlarda yapılan iki ölçüm arasındaki küçük farklar gerçek bir değişikliği göstermeyebilir. Raporun yanındaki referans aralığı laboratuvara özgüdür; BSG çoğu laboratuvarın alt sınırının 15–30 µg/L aralığında olduğunu belirtir. ^[3]

Huzursuz bacaklar sendromunun değerlendirilmesinde AASM, ferritin ve transferrin satürasyonu testinin tercihen sabah, en az 24 saat öncesinden demir içeren takviye ve besinlerden kaçınılarak yapılmasını önerir. Bu öneri RLS bağlamında yazılmıştır. ^[5]

Türkiye’de ferritin düşüklüğü ne kadar yaygın?

Sağlık Bakanlığı uzmanlarının 2020 tarihli raporu, Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması (TBSA) 2010 verilerine göre serum ferritin düşüklüğünün en sık 31–50 yaş (yüzde 47,5) ve 19–30 yaş (yüzde 47,4) kadınlarda görüldüğünü aktarır. Raporda aktarılan Gazi Üniversitesi 2011 araştırmasında ise 6–17 aylık çocukların annelerinin yüzde 43,7’sinde, çocukların yüzde 28,7’sinde ferritin düşüklüğü bulundu. ^[6]

Bu oranlar, ferritin düşüklüğünün özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda yaygın olabileceğini gösterir. Ancak raporda kullanılan ferritin eşikleri belirtilmemiştir ve veriler 2010–2011 yıllarına aittir; güncel ve tek bir ulusal oran olarak okunamaz.

Bu sayfa tanı koymaz ve kişisel doz önermez. Ferritin sonucu; hemoglobin, CRP, transferrin satürasyonu, belirtiler ve öyküyle birlikte hekim tarafından yorumlanır.