Çinko Eksikliği Belirtileri

Kısa cevap

Çinko eksikliği belirtileri yaşa göre değişir ve başka nedenlerle de görülür; tek başına bir belirtiye bakarak tanı konamaz. Serum çinko testi kullanılır, ancak kan alma saati, enfeksiyon ve albümin gibi etkenlerden etkilenir. Risk grubunda olmak (bağırsak hastalığı, vegan beslenme, alkol kullanım bozukluğu, gebelik) değerlendirmeyi gerektirir; bu otomatik olarak takviye anlamına gelmez. ^{[1] [2]}

Çinko eksikliği belirtileri nelerdir?

Çinkonun çok sayıda görevi olduğundan eksikliği birçok doku ve sistemi etkiler: deri, kemik, sindirim, üreme, sinir ve bağışıklık sistemleri. Belirtiler yaşa göre farklı görünür. ^[1]

Bu tablo, eksiklik olduğunda hangi bulguların bildirildiğini gösterir; tersini göstermez. Saç dökülmesi, tat değişikliği veya yara iyileşmesinde gecikme birçok başka nedene bağlı olabilir. Bunların varlığı çinko eksikliğini kanıtlamaz ve kendi kendine takviye başlamak için yeterli bir gerekçe değildir. ^[1]

Kimlerde çinko eksikliği riski yüksektir?

NIH’nin tanımladığı risk grupları aşağıdadır. Hepsinde ortak olan, alımın azalması, emilimin bozulması veya kaybın artmasıdır. ^[1]

Sindirim sistemi hastalıkları ve bariatrik cerrahi. İltihabi bağırsak hastalığı olanlarda (ülseratif kolit, Crohn) ve sindirim kanalının bir bölümünü çıkaran bariatrik cerrahi sonrasında yetersiz alım, azalmış emilim ve iltihaba bağlı idrarla kayıp nedeniyle çinko yetersizliği sık görülür. NIH, iltihabi bağırsak hastalığı olanların yaklaşık %15–40’ında hem aktif dönemde hem remisyonda çinko eksikliği bildirildiğini aktarır. Yeni tanı çölyak hastalarının yaklaşık yarısında çinko yetersizliği veya eksikliği riski yüksektir; glütensiz beslenmeye rağmen eksiklik sürebilir. ^[1]

Vejetaryenler ve veganlar. Bunlar daha çok baklagil ve tam tahıl tükettikleri için fitat alımı yüksektir; fitat çinkoyu bağlayıp emilimini azaltır. Et ise emilebilir çinko bakımından zengindir. Bu nedenle vejetaryen ve veganlarda çinko alımı ve serum çinkosu genellikle daha düşüktür. Baklagil, tahıl ve tohumların pişirmeden önce birkaç saat suda bekletilmesi, fermante gıdalardaki organik asitler gibi yöntemlerin emilimi artırabileceği belirtilir. ^[1]

Gebelik ve emzirme. Gebelikte çinko gereksinimi artar: NIH’nin dayandığı ABD referansı, gebelerde gebe olmayanlara göre günde 3 mg, emzirmede 4 mg daha fazlasını öngörür. ABD verilerinde gebelerin %11’i toplam çinko alımı bakımından ortalama gereksinimin altındadır. ^[1]

6 aydan büyük, yalnızca anne sütü alan bebekler. Anne sütündeki çinko ilk aydan sonra hızla azalır; dokuzuncu ayda yaklaşık %75 düşer. Bu nedenle 6 aydan sonra yalnızca anne sütü bebeğin çinko gereksinimini karşılamaz ve uygun tamamlayıcı gıdalar gerekir. ^[1]

Orak hücreli anemili çocuklar. Demir birikimi için kullanılan şelasyon tedavisi nedeniyle olabilecek bir çinko yetersizliği riski vardır; çinko düzeyi düşük çocuklarda boy ve kilo geriliği, ağrı krizleri ve hastaneye yatış riski daha yüksek bildirilmiştir. ^[1]

Alkol kullanım bozukluğu olanlar. Düşük çinko durumu bu kişilerin %30–50’sinde gözlenmiştir; alkol bağırsaktan emilimi azaltır, idrarla kaybı artırır, ayrıca besin çeşitliliği sınırlı olabilir. ^[1]

Yaşlılar. NIH, ABD’de bazı yaş gruplarında, özellikle yaşlılarda sınırda alım olabileceğini belirtir. Yaşlı erişkinlerde eksikliğin belirtileri arasında yara iyileşmesinde gecikme ve bilişsel değişiklikler sayılır. ^[1]

Bir grupta bulunmak tek başına tanı değildir. Bu gruplarda değerlendirme gündeme gelir; hangi önlemin gerektiğine hekim karar verir.

Çinko eksikliği dünyada ve Türkiye’de ne kadar yaygın?

Wessells ve Brown, ulusal gıda arzındaki emilebilir çinko miktarına ve çocuklarda boy kısalığı verilerine dayanarak dünya nüfusunun yaklaşık %17,3’ünün yetersiz çinko alma riskinde olduğunu tahmin etti. Tahminler en çok Sahra Altı Afrika ve Güney Asya’da yüksekti. Bu bir modelleme çalışmasıdır; kan düzeyi ölçümü değildir ve yazarlar kesin tanı için doğrudan biyokimyasal ölçüm gerektiğini belirtir. ^[4]

ABD’de 2011–2014 NHANES verilerinde, serum çinko eşiğinin altında kalanların oranı 10 yaş altı çocuklarda %3,8, 10 yaş ve üzeri erkeklerde %8,6, kadınlarda %8,2’ydi. ^[3] Bu oranlar ABD’ye aittir ve Türkiye’ye taşınamaz; Türkiye için kan ölçümüne dayanan ulusal bir oran burada verilmemiştir.

Çinko eksikliği nasıl anlaşılır, kan testi yeterli mi?

Klinik uygulamada çoğunlukla serum veya plazma çinkosu kullanılır. NIH’ye göre sağlıklı kişilerde serum veya plazma çinkosu 80–120 µg/dL (12–18 µmol/L) aralığındadır ve kadınlarda 70 µg/dL, erkeklerde 74 µg/dL’nin altındaki değerler yetersiz çinko durumunu gösterir. Ancak aynı kaynak, serum ve plazma ölçümlerinin önemli sınırlılıkları olduğunu açıkça belirtir. ^[1]

Bu 70 ve 74 µg/dL eşikleri sabah aç karnına alınan örnekler içindir. BOND panelinin aktardığı kesim noktaları kan alma koşuluna göre değişir: sabah tok karnına kadınlarda 66, erkeklerde 70 µg/dL; öğleden sonra kadınlarda 59, erkeklerde 61 µg/dL; 10 yaş altı çocuklarda sabah tok karnına 65, öğleden sonra 57 µg/dL. Aynı kişide örneğin hangi saatte alındığı, sonucun eşiğin altında ya da üstünde kalmasını değiştirebilir. ^[2]

Serum çinko testi neden kusurlu bir ölçüdür?

• Alınan miktarla her zaman örtüşmez. BOND çinko uzman paneli kan çinkosunun, besinle gelen ek çinkoya, öğünler arasında alınan bir takviyeye kıyasla daha az yanıt verdiğini, kişiler arasında büyük değişkenlik olduğunu ve son öğün, günün saati, enfeksiyon, bazı ilaçlar ve hormonlardan etkilendiğini bildirir. ^[2]
• Günün saati. ABD’de 4.347 katılımcılı bir analizde serum çinkosu sabah alınan örneklere göre öğleden sonra alınanlarda yaklaşık 9,7 µg/dL, akşam alınanlarda yaklaşık 15,3 µg/dL daha düşüktü (regresyon katsayıları). ^[3]
• Diğer durumlar. Albümin düşüklüğü (OR 11,2), kadınlarda kansızlık (OR 3,4) ve gebelik (OR 9,6) serum çinkosunun kesme değerinin altında çıkma olasılığını artırdı. Aynı analizde besin ve takviyeyle alınan çinko serum çinkosunu anlamlı etkilemedi. ^[3]
• Enfeksiyon ve iltihap. NIH, serum çinkosunun enfeksiyon, steroid hormon değişiklikleri ve hastalık veya kilo kaybında kas yıkımıyla da değiştiğini belirtir. ^[1]

BOND paneli, çinko durumunu değerlendirmek için üç ölçüm önerir: diyetle alınan çinko, plazma çinkosu ve büyüyen bebek ve çocuklarda yaşa göre boy. Saç, idrar ve tırnak çinkosu için yeterli veri bulunmadığından bunlar önerilmez. Büyüme dışındaki işlevsel göstergeler de rutin kullanım için yeterli bilgiye sahip değildir. ^[2]

Pratikte, tek bir düşük veya normal sonuç yerine risk faktörleri, belirtiler ve alım birlikte değerlendirilir. NIH de klinisyenlerin yetersiz kalori alımı, kronik alkol kullanımı ve emilim bozukluğu gibi risk faktörlerini ve büyüme geriliği gibi belirtileri birlikte ele aldığını belirtir. ^[1]

Eksiklik düzeltilirken nelere dikkat edilir?

Eksikliğin nedeni önemlidir: yetersiz alım, emilim hastalığı, kayıp veya ilaç etkisi farklı yaklaşımlar gerektirir. Eksiklik saptanan kişinin takviye miktarı ve süresi hekim tarafından belirlenir. NIH’nin üst sınır değerleri tıbbi tedavi amacıyla hekim izleminde kullanılan çinkoyu kapsamaz; ancak uzun süreli yüksek miktarlar bakır eksikliğine yol açabileceğinden izlem gerekir. ^[1]

Tiyazid grubu idrar söktürücüler çinkonun idrarla atılımını artırır ve serum çinkosunu düşürebilir. Bu ilaçları uzun süre kullanan ve yakınmaları olan kişilerde bu durum değerlendirmede göz önüne alınır. ^[1]

Ne zaman hekime başvurulmalı?

Uzun süren ishal, açıklanamayan kilo kaybı, çocuklarda büyüme geriliği, yara iyileşmesinde belirgin gecikme, tat veya koku kaybı, tekrarlayan enfeksiyon ya da yukarıda sayılan risk gruplarından birinde olup yakınmaları olanlar sağlık profesyoneline başvurmalıdır. Bu belirtilerin çoğu çinkodan bağımsız hastalıklara işaret edebilir; bu yüzden önce nedenin araştırılması gerekir.

Bu rehber kişisel doz önermez. Çinko takviyesi düşünüldüğünde kullanılan ilaçlar ve diğer takviyeler birlikte değerlendirilir.

Ayrıntılı rehberÇinko: genel bakış, eksiklik ve üst sınır→ Ayrıntılı rehberÇinko hangi besinlerde var?→ Ayrıntılı rehberÇinko faydaları: hangi etkiler destekleniyor?→ Ayrıntılı rehberÇinko ne zaman alınır?→