Kalsiyum Eksikliği Belirtileri

Kısa cevap

“Kalsiyum eksikliği” iki farklı şeyi anlatabilir. Hipokalsemi, kan kalsiyumunun düşük olmasıdır; NIH serumda 8,5 mg/dL (2,12 mmol/L) altını veya iyonize kalsiyumda 4,61 mg/dL (1,15 mmol/L) altını bu şekilde tanımlar ve çoğunlukla bir hastalığın ya da ilacın sonucudur. ^[1] Uzun süreli yetersiz alım ise önce kan düzeyini değil kemiği etkiler. Belirtiler her iki durumda farklıdır ve tanı belirtilerden değil kan testinden konur.

Düşük kan kalsiyumunun (hipokalsemi) belirtileri nelerdir?

Fong ve Khan’ın derlemesine göre hipokalsemide en sık belirtiler paresteziler (karıncalanma), kas spazmları, kramplar, tetani, ağız çevresinde uyuşma ve nöbetlerdir. Daha seyrek olarak larenks spazmı, sinir-kas uyarılabilirliği, bilişsel bozukluk, kişilik değişiklikleri, EKG’de QT uzaması, kalp krizini taklit eden EKG değişiklikleri veya kalp yetmezliği görülebilir. Hipokalsemi akut geliştiğinde hastaneye yatış gerektiren ağır belirtiler çıkabilir; yavaş geliştiğinde ise belirtisiz seyretme olasılığı daha yüksektir. ^[2]

NIH de hipokalseminin, özellikle hafif veya kronikse belirtisiz olabileceğini, en sık belirtinin sinir-kas uyarılabilirliğinde artış (ağız çevresinde uyuşma, el-ayaklarda karıncalanma, kas spazmları) olduğunu bildirir. Daha ağır tablolar böbrek kireçlenmesi veya hasarı, beyin kireçlenmesi, depresyon gibi nörolojik belirtiler, katarakt, kalp yetmezliği, nöbet ve nadiren komayı kapsayabilir. ^[1]

Hekim muayenesinde Chvostek ve Trousseau bulguları bakılabilir; Fong ve Khan, Trousseau bulgusunun hipokalsemik kişilerin %94’ünde, sağlıklı kişilerin ise yalnızca %1–4’ünde bulunduğunu aktarır. Bu bulgular tanıya yardımcıdır ancak tek başına tanı koydurmaz; tanı albümine göre düzeltilmiş toplam kalsiyum veya iyonize kalsiyum ölçümüyle konur. ^[2]

Hipokalsemiye ne yol açar?

Düzeltilmiş toplam kalsiyum 2,12 mmol/L altında olduğunda hipokalsemiden söz edilir; en sık nedenler D vitamini yetersizliği veya direnci ile paratiroid hormonu (PTH) yetersizliğidir. Derlemenin listesinde ayrıca ameliyat sonrası hipoparatiroidi, otoimmün veya genetik hipoparatiroidi, böbrek hastalığı veya son dönem karaciğer hastalığına bağlı D vitamini yetersizliği, magnezyum düşüklüğü veya yüksekliği, ağır hastalık ve fosfat infüzyonu ya da sitratlı kan nakli yer alır. Bisfosfonatlar, sisplatin, antiepileptikler, aminoglikozitler, diüretikler ve proton pompası inhibitörleri gibi ilaçlar da hipokalsemiyle ilişkilendirilmiştir. ^[2]

Hipoparatiroidi en sık tiroid cerrahisinde paratiroid bezlerinin yanlışlıkla çıkarılması veya hasar görmesinden sonra görülür; derleme bunu toplam tiroidektomilerin %0,5–6’sında bildirir ve ameliyattan 6 ay sonra süren hipokalseminin, düşük veya uygunsuz biçimde normal PTH varlığında tanıyı doğruladığını belirtir. ^[2]

NIH ise hipokalseminin genellikle D vitamini veya magnezyum eksikliğinin, PTH üretimi bozukluğunun (hipoparatiroidi), kemikten kalsiyum salınımının bozulmasının, ağır hastalığın ya da bazı ilaçların (bisfosfonatlar, sisplatin, proton pompası inhibitörleri) sonucu olduğunu söyler. ^[1] Yani sorunun kaynağı çoğu kez beslenme değil, kalsiyumun düzenlenmesindeki bir bozukluktur.

Ayrıntılı rehberD vitamini eksikliği belirtileri: ne anlamlı, ne değil?→ Ayrıntılı rehberMagnezyum eksikliği belirtileri ve testin anlamı→

Düşük kalsiyum alımı neye yol açar?

Kan kalsiyumu sıkı biçimde düzenlendiği için serum düzeyi beslenme durumunu yansıtmaz; vücut kemiği kalsiyum için depo olarak kullanır ve kalsiyumun %98’i kemiktedir. Kemik kütlesi ise çift enerjili X-ışını emilimölçümü (DXA) ile değerlendirilir. ^[1] NIH, kalsiyum eksikliğinin kemik gücünü azaltıp osteoporoza, çocuklarda raşitizme ve çocuk ile erişkinlerde osteomalaziye yol açabildiğini, ancak raşitizm ve osteomalazinin daha çok D vitamini eksikliğinden kaynaklandığını belirtir. ^[1]

Olağan alım aralığında alım ile kırık arasındaki ilişki ise ayrı bir sorudur. Bolland ve arkadaşlarının sistematik incelemesi (50 yaş üstü katılımcılar) iki soruyu ayrı ele aldı. Besinsel kalsiyum için 44 kohort çalışması ve yalnızca iki küçük randomize çalışma (262 katılımcı) vardı; kohortların çoğunda alım ile kırık arasında ilişki bulunmadı ve besinle alımı artırmanın kırığı önlediğine dair klinik çalışma kanıtı yoktu. Takviyeler (D vitaminli veya D vitaminsiz) için 26 randomize çalışma vardı; toplam kırığı raporlayan 20 çalışmada (58.573 kişi) küçük bir azalma görüldü (RR 0,89; %95 GA 0,81–0,96), kalça kırığında ise azalma yoktu (RR 0,95; 0,76–1,18). Yayın yanlılığı işaretleri vardı ve yanlılık riski en düşük dört çalışmada (44.505 katılımcı) hiçbir bölgede kırık riskinde etki görülmedi. Kırığı anlamlı azaltan tek çalışma, bakım evinde kalan, besinsel kalsiyum alımı ve D vitamini düzeyi düşük kırılgan yaşlı kadınlarda yapılmıştı. Yazarlar takviyelerin kırığı önlediğine dair kanıtı zayıf ve tutarsız buldu. ^[4]

Kimlerde düşük alım riski daha yüksektir?

NIH, yetersiz alım olasılığı daha yüksek gruplar olarak postmenopozal kadınları ve süt ürünlerinden kaçınanları sayar. Postmenopozal kadınlarda östrojen azalması kalsiyum emilimini azaltır, idrarla kalsiyum kaybını ve kemikten kalsiyum salınımını artırır; kadınlarda menopozdan sonra yılda ortalama yaklaşık %1 kemik yoğunluğu kaybı olur ve ABD ile Avrupa’da postmenopozal kadınların yaklaşık %30’unda osteoporoz bulunur. Bu nedenle ABD referansı 51 yaş üstü kadınlar için 1.200 mg’dır. Laktoz intoleransı, süt alerjisi veya vegan beslenme nedeniyle süt ürünü tüketmeyenlerde de yetersiz alım riski daha yüksektir. ^[1]

Emilim de yaşla değişir: NIH’e göre besin kalsiyumunun net emilimi bebek ve küçük çocuklarda %60’a kadar çıkarken erişkinlikte yaklaşık %25’e iner ve yaşla azalmaya devam eder. ^[1] Fong ve Khan, D vitamini yetersizliğinde bağırsaktan emilimin %50’ye varan oranda azalabildiğini ve bu durumda besin kalsiyumunun yalnızca %10–15’inin emildiğini aktarır; düşük alım ile D vitamini yetersizliğinin birlikte olması bu yüzden önemlidir. ^[2]

Türkiye’de T.C. Sağlık Bakanlığı’nın “Kalsiyum, D Vitamini ve Osteoporoz” yayını, Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi (2006) kaynaklı günlük kalsiyum önerilerini şöyle verir: yetişkinlerde 19–50 yaşta 1.000 mg, 51 yaş ve üzerinde 1.200 mg; gebe kadında 1.300 mg; emzikli kadında 18 yaş altında 1.300, 19 yaş üzerinde 1.000 mg. Bu değerler NIH ve EFSA referanslarından ayrı, daha eski tarihli ulusal bir yayına aittir. ^[3]

Hangi testler yapılır ve kimlerde değerlendirilir?

Fong ve Khan’ın listesine göre hipokalsemi şüphesinde temel tetkikler albümine göre düzeltilmiş serum kalsiyumu, fosfat, magnezyum, elektrolitler, kreatinin, alkalen fosfataz, parathormon, 25-hidroksi D vitamini, kan pH’ı ve tam kan sayımıdır; ek olarak iyonize kalsiyum, 24 saatlik idrarda kalsiyum, fosfat, magnezyum ve kreatinin gibi tetkikler istenebilir. Derleme ayrıca fizik muayenede boyunda ameliyat izi aranmasını belirtir; çünkü hastalar uzak geçmişteki boyun ameliyatını hatırlamayabilir. ^[2] Bu liste hekimlere yöneliktir; evde tek bir belirtiye bakarak kalsiyum düzeyi hakkında sonuç çıkarılamaz.

Hangi durumlarda acil değerlendirme gerekir?

Akut hipokalsemi ağır belirtilere yol açabilir. Fong ve Khan, damardan kalsiyum verilmesinin serum kalsiyumu 1,9 mmol/L’nin altına düştüğünde, iyonize kalsiyum 1 mmol/L’nin altında olduğunda veya kişi belirtili olduğunda uygulandığını (uzman görüşüne dayalı, kanıt düzeyi III) bildirir. ^[2] Tetani, nöbet, larenks spazmı, kalp ritim değişikliği veya bilinç bulanıklığı gibi belirtiler bu nedenle acil sağlık değerlendirmesi gerektirir. Bu sayfa tedavi planı vermez; takviye ve ilaç kararları hekimle birlikte verilir.

Ayrıntılı rehberKalsiyum rehberi: görevleri, referans alımlar ve takviye güvenliği→ Ayrıntılı rehberKalsiyum yüksekliği (hiperkalsemi): nedenleri, belirtileri ve testler→ Ayrıntılı rehberKalsiyum hangi besinlerde var? Porsiyon tablosu ve emilim→

Ana rehber: Kalsiyum nedir? Bu rehber kişisel doz önermez.