C Vitamini Eksikliği Belirtileri

C vitamini eksikliği belirtileri nelerdir?

NIH’in anlatımına göre iskorbüt, C vitamininin kolajen sentezi, karnitin sentezi ve diğer işlevleri bozulduğu için ortaya çıkar. Belirtiler genel olarak zaman içinde şu sırayla tarif edilir: ^[1]

• Erken dönem: halsizlik (NIH’e göre muhtemelen karnitin sentezinin bozulmasına bağlı), kırgınlık, diş eti iltihabı.
• İlerlemiş dönem: deride küçük kanama noktaları (peteşi), morarma (ekimoz ve purpura), eklem ağrısı, yara iyileşmesinde gecikme, deride kalınlaşma (hiperkeratoz) ve kıvrık (tirbuşon) tüyler.
• Ek bulgular: depresyon, şişmiş ve kanayan diş eti, diş gevşemesi veya kaybı; kanama ve hem olmayan demirin emiliminin azalması nedeniyle demir eksikliği anemisi; çocuklarda kemik hastalığı.
• Tedavisiz seyir: tedavi edilmeyen iskorbüt öldürücüdür.

Bu bulguların çoğu başka nedenlerle de görülür; örneğin morarma ve halsizlik pek çok durumda ortaya çıkar. Tanıda beslenme öyküsü ve hekim değerlendirmesi belirleyicidir. İskorbütün tarihsel olarak, 18. yüzyıl sonuna kadar uzun deniz seferlerindeki denizcilerde görüldüğü ve narenciye ile iyileştiği NIH’te anlatılır; askorbik asidin etken madde olduğu 1932’de kanıtlanmıştır. ^[1]

Eksiklik ne kadar yaygın, ne zaman gelişir?

NIH, iskorbütün gelişmiş ülkelerde nadir olduğunu, belirgin eksiklik belirtilerinin ancak alım yaklaşık 10 mg/günün altına inip haftalarca sürdüğünde görüldüğünü bildirir. Bundan ayrı bir kavram “yetersizlik”tir: alımın RDA’nın altında ama 10 mg/günün üzerinde olduğu, açık iskorbüt olmayan durum. ^[1] RDA değerleri (erişkin erkek 90 mg, kadın 75 mg), NIH’e göre iskorbütten korunmak için gerekenden çok daha yüksektir. ^[1]

Levine ve arkadaşlarının hastane çalışmasında günde 5 mg’ın altında C vitamini içeren diyetle beslenen yedi sağlıklı gönüllüde 4–6 ay boyunca depolama azaltılmış ve ardından farklı dozlarla doldurulmuştur; çalışma, plazma düzeyinin doza göre davranışını göstermek için tasarlanmıştır ve eksiklik belirtilerini tanımlamak için değildir. ^[4]

Kimler risk altında?

NIH’in saydığı gruplar: ^[1]

• Sigara içenler ve pasif içiciler. Sigara içenlerde plazma ve lökosit C vitamini düzeyleri daha düşüktür; bunun nedeni kısmen artmış oksidatif stres olarak aktarılır. Bu yüzden FNB, günlük referansa 35 mg ekler. Pasif içicilik de düzeyi düşürür; FNB bu grup için ayrı bir gereksinim belirleyememiştir.
• Besin çeşitliliği sınırlı kişiler: kendi yemeğini hazırlayan bazı yaşlı ve yoksul kişiler, alkol veya madde kötüye kullanımı olanlar, “moda” diyet uygulayanlar, ruhsal hastalığı olanlar ve ara sıra çocuklar.
• Emilim sorunu ve bazı kronik hastalıklar: ciddi bağırsak emilim bozukluğu, kaşeksi, bazı kanser hastaları; kronik hemodiyalize giren son dönem böbrek hastalarında düşük düzey görülebilir.
• Buharlaştırılmış veya kaynatılmış inek sütüyle beslenen bebekler: inek sütünde C vitamini çok azdır ve ısı vitamini yok eder.

EPIC-Norfolk çalışmasında (İngiltere’de topluma dayalı kesitsel analiz) plazma C vitamini <11 µmol/L eksiklik olarak tanımlanmış; eksiklik ileri yaş, erkek cinsiyet, düşük fiziksel aktivite, sigara, sosyoekonomik yoksunluk ve düşük eğitim düzeyiyle ilişkili bulunmuştur. ^[2]

Bir toplum örneğinde eksiklik ne sıklıkta?

Aynı çalışma, Norfolk’ta (İngiltere) aile hekimliği kayıtlarından davet edilen 40–79 yaş arası erişkinlerden oluşan kohortta, ikinci sağlık kontrolüne gelip plazma örneği bulunan 22.474 kişiyi inceledi. Bu kişilerin 315’inde (%1,4) plazma C vitamini 11 µmol/L’nin altındaydı; 2.410 kişide (%10,7) ise çalışmanın “yetersiz-sınırda” (suboptimal) olarak adlandırdığı 11–28 µmol/L aralığında bulundu. Yazarlar, EPIC-Norfolk katılımcılarının genel İngiltere nüfusundan daha sağlıklı olabileceğini ve eksiklik sıklığının düşük olmasının sonuçların genellenebilirliğini sınırladığını belirtir; plazma düzeyi de tek bir ölçüme dayanır. ^[2]

Aynı yazarlar giriş bölümünde, belirtilerin özgül olmaması nedeniyle gizli iskorbütün genel toplumda gözden kaçabileceğini ve ABD’nin 2003–2004 ulusal taramasında temsilî örneğin %7,1’inde düzeyin 11,4 µmol/L’nin altında bulunduğunu aktarır. Bu ABD verisi McCall ve arkadaşlarının kendi bulgusu değil, başka bir çalışmadan aktarımdır; Türkiye için karşılaştırılabilir ulusal bir plazma C vitamini verisi aktarılmamıştır. ^[2]

Çalışmanın ikinci sorusu fonksiyonel sağlıktı. En düşük plazma C vitamini çeyreğindekiler, en yüksek çeyrektekilere göre SF-36 anketinin fiziksel işlev alanında en düşük dilime daha sık düştü (düzeltilmiş OR 1,43; %95 GA 1,21–1,70); ağrı, genel sağlık ve canlılık alanlarında da benzer yönde ilişki vardı. Kesitsel tasarımda düşük C vitamini ile kötü fonksiyonel sağlık arasındaki ilişkinin yönü belirlenemez: hastalık beslenmeyi bozmuş da olabilir. ^[2]

Hangi değer neyi anlatır?

Aşağıdaki sayılar farklı sorulara yanıt verir ve birbirinin yerine kullanılamaz.

Eksiklik nasıl anlaşılır, düzey hangi değerde eksik sayılır?

NIH, C vitamini durumunun tipik olarak plazma düzeyiyle değerlendirildiğini söyler; lökosit düzeyi doku düzeyini daha doğru yansıtabilir ama ölçümü zordur ve sonuçlar her zaman güvenilir değildir. ^[1]

Eşik konusunda tek bir resmî değer yoktur. EPIC-Norfolk çalışması, eksikliği plazmada 11 µmol/L altı olarak tanımlamıştır; yazarlar kötü öz-bildirimli fonksiyonel sağlığın “gizli iskorbüt” belirtilerini yansıtıyor olabileceğini yazar; kesitsel tasarım nedensellik göstermez. ^[2] EFSA 2013 görüşü ise sağlıklı erişkinler için yeterli vücut havuzunu, açlık plazma askorbatının yaklaşık 50 µmol/L olmasıyla tanımlar; bu bir eksiklik eşiği değil, referans alım değerinin türetildiği hedef düzeydir. ^[3] Bu iki değeri aynı ölçeğe koymak yanıltıcı olur: biri bir çalışmanın eksiklik tanımı, diğeri bir referans değerin dayanağıdır.

Eksiklik düşünüldüğünde değerlendirme nasıl yapılır?

Belirti ve risk faktörü birlikte olduğunda değerlendirme; beslenme öyküsü, muayene ve gerektiğinde plazma C vitamini ölçümüyle hekim tarafından yapılır. ^[1] Tedavide kullanılacak miktar ve süre klinik duruma göre hekimce belirlenir; bu sayfa bu konuda doz vermez.

Bu rehber kişisel doz önermez.