Bebeklerde D Vitamini

Kısa cevap

T.C. Sağlık Bakanlığı’na göre Mayıs 2005’ten itibaren ülke genelinde bir yaş altı çocuklara 400 IU/gün olacak şekilde ücretsiz D vitamini desteği sağlanmaktadır. ^[1] Aynı bakanlığın bilim kurulu rehberi, beslenme biçimine bakılmaksızın bütün yenidoğanlara yaşamın ilk gününden itibaren günde 400 ünite D vitamini verilmesini ister; profilaksi için bundan yüksek doz ve ampul kullanımını gerekli görmez. ^[2] Bu sayfa resmî açıklamaları kendi kaynaklarına atıfla aktarır; kişisel doz önermez.

Sağlık Bakanlığı’nın bebeklerde D vitamini programı nedir?

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün “D Vitamini Eksikliği Önleme ve Kontrol Programı” sayfasına göre amaç, dengesiz ve yetersiz beslenmeye bağlı sağlık sorunlarından olan raşitizmi önlemektir. Sayfa, 2005 yılının Mayıs ayından itibaren ülke genelinde bir yaş altı çocuklara günde 400 IU olacak şekilde ücretsiz D vitamini desteğinin başlatıldığını ve desteğin 1 yaşa kadar sürdürüldüğünü, bugüne dek 15 milyona yakın bebeğe destek başlandığını yazar. Aynı sayfada D vitamini eksikliğinin annelerde yaklaşık %80, bebeklerinde yaklaşık %40 saptandığı da belirtilir. ^[1]

Bilim Kurulu rehberine (Şubat 2018) göre D vitamini preparatları (400 ünite/3 damla) Sağlık Bakanlığınca sağlanmakta ve aile hekimlerince dağıtılmaktadır. Rehber, aile hekimlerinin iklim ve sosyo-ekonomik farka bakmaksızın bütün bebeklerin bir yaşın sonuna kadar günde düzenli 400 ünite almasını sağlamakla görevli olduğunu ve her çocuk sağlığı izlem ziyaretinde desteğin verilip verilmediğinin sorgulanmasını yazar. ^[2] Programın güncel uygulama ayrıntıları (ürün, dağıtım) değişebilir; güncel bilgi aile hekiminden veya bakanlığın duyurularından öğrenilir.

Uluslararası öneriler neler diyor?

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), 2008 raporunda sınırlı doğal besin kaynakları ve güneşle sentezin kişiye göre belirlenmesinin kolay olmaması ile cilt kanseri riski nedeniyle, bütün bebek, çocuk ve ergenlerin doğumdan kısa süre sonra başlayarak günde en az 400 IU D vitamini almasını önermiştir. Bu öneri, önceki 200 IU/gün önerisinin yerini almıştır. ^[3] Raşitizm için 2016 Global Konsensüs ise 400 IU/gün’ün raşitizmi önlemek için yeterli olduğunu ve beslenme biçiminden bağımsız olarak doğumdan 12 aya kadar bütün bebekler için önerildiğini belirtir. ^[4]

NIH’in aktardığı AAP önerisi iki gruba ayrılır: tamamen veya kısmen anne sütü alan bebeklere doğumdan kısa süre sonra başlayarak, sütten kesilip günde en az 1.000 mL D vitamini ile zenginleştirilmiş formül veya tam yağlı süt tüketene kadar 400 IU/gün; anne sütü almayan ve günde 1.000 mL’den az zenginleştirilmiş formül veya süt tüketen bebeklere de 400 IU/gün. ^[6] Türkiye rehberi bu ayrımı yapmaz; beslenme biçimine bakılmaksızın bütün yenidoğanları kapsar. ^[2] Farklı çerçeveler farklı cümleler kurduğu için bir bebekte hangisinin uygulanacağı çocuk doktoruyla netleştirilir.

Anne sütü alan bebek mi, mama alan bebek mi daha çok risk altında?

Anne sütündeki D vitamini düzeyi düşüktür; yalnız anne sütüyle beslenen bebekler yetersizlik riskindedir. Cochrane incelemesi (19 çalışma, 2.837 anne-bebek çifti) günde 400 IU’nun bebeğin 25(OH)D düzeyini artırabildiğini, annelere verilen takviyenin de bebek düzeyini artırabildiğini, ancak kanıtın düşük kesinlikte olduğunu bildirir. ^[5] NIH, uzamış ve D vitamini takviyesiz yalnızca anne sütü ile beslenmenin bebeklerde raşitizme yol açabileceğini belirtir. ^[6]

Mamada ise miktar ürüne ve içilen hacme bağlıdır. NIH, ABD’de bebek mamasının 100 kcal başına 1–2,5 µg (40–100 IU) D vitamini ile zenginleştirilmesinin zorunlu olduğunu aktarır. ^[6] EFSA’nın 2018 değerlendirmesi, mamaların 3 µg/100 kcal içerebildiği durumda 4 aya kadar bazı bebeklerin yalnızca mamadan 25 µg/gün UL’sini aşabileceğini hesaplamıştır (ek takviye dikkate alınmadan). ^[7] Bu nedenle mama alan bebekte takviye ihtiyacı ve toplam miktar hekimle birlikte gözden geçirilir.

Raşitizm nedir, nasıl bir tablodur?

Sağlık Bakanlığı rehberi raşitizmi, gelişmekte olan kemik dokusundaki mineralizasyon bozukluğu olarak tanımlar; en sık nedeni D vitamini yetersizliğidir. Program sayfası raşitizmin en çok 3–24 ay arasında görüldüğünü; havale, yürümede ve diş çıkarmada gecikme, kafatası kemiklerinde yumuşaklık ve şekil bozukluğu, el bileklerinde genişleme, sık enfeksiyon, baş terlemesi gibi bulgularla seyredebildiğini belirtir. ^[1] Bu belirtiler tek başına tanı koydurmaz: rehber, tanının klinik olarak düşünülen olgularda radyolojik ve biyokimyasal bulgularla doğrulandığını yazar. ^[2]

Bir bebeğin geç yürümesi veya bacak eğriliği olması “D vitamini eksik” demek değildir. Rehber, diş çıkarmada gecikme, bacak eğriliği ve geç yürüme gibi nedenlerle laboratuvar bulgusu olmadan tek yüksek doz (stoss) D vitamini kullanılmamasını açıkça söyler. ^[2] Şüpheli bulgular çocuk doktoruna gösterilmelidir; kendi kendine yüksek doz denemesi yapılmaz.

Rutin kan testi gerekir mi?

Rehbere göre sağlıklı bebek ve çocuk izleminde rutin olarak serum 25(OH)D bakmaya gerek yoktur; yalnızca eksiklik riski taşıyanlarda (raşitize zemin hazırlayan beslenme öyküsü, kemik bulgusu, bazı kronik hastalıklar ve ilaçlar, koyu cilt veya vücudu tamamen örten giyim, ALP ve/veya PTH yüksekliği gibi) bakılabilir. ^[2] Rehberin yorum tablosunda 12 ng/mL’nin altı eksiklik, 12–20 ng/mL yetersizlik, 20–100 ng/mL normal, 100 ng/mL üzeri ve hiperkalsemi birlikteliği intoksikasyon olarak sınıflanır; bebek ve çocuklarda 20 ng/mL üzerinin yeterli olduğu, erişkinlerde sözü edilen 30 ng/mL hedefine çıkmaya gerek bulunmadığı belirtilir. ^[2]

Damla ve ampulle aşırı doz riski nasıl oluşur?

Sağlık Bakanlığı rehberi, ilk 12 ayda profilaksi için 400 üniteden yüksek dozların verilmesine gerek olmadığını; profilaksi için ampul içirilmesi yoluyla yüksek doz D vitamininin kesinlikle gerekmediğini ve bu tutumların D vitamini intoksikasyonu riski oluşturduğunu yazar. Eczanelerden çocuklara reçetesiz D vitamini ampul verilmesinin kesin şekilde önlenmesi ve piyasadaki ampullerde bir ampulün 100.000 ünite içerecek biçimde pozoloji değişikliği yapılması gerektiği de aynı rehberde yer alır. ^[2]

EFSA’nın bebek UL’leri 6 aya kadar 25 µg/gün, 6–12 ay için 35 µg/gündür (1 µg = 40 IU; yani 1.000 ve 1.400 IU). ^[7] NIH’in aktardığı ABD değerleri ise 25 µg ve 38 µg’dır. ^[6] Bunlar bir hedef doz değil, üst sınırdır.

Damla ürünlerinde risk çoğunlukla ölçüdedir: Bakanlık preparatı için rehber “400 ünite/3 damla” ifadesini kullanır; başka bir ürünün bir damlası aynı miktarı içermeyebilir. Bu yüzden ürün değişiminde damla sayısı eski ürüne göre taşınmamalı; etiketteki miktar, damla/mL tanımı ve pipetli ürünlerde pipet işareti okunmalı, çocuk doktorunun belirttiğinden fazlası verilmemelidir. Fazla verildiğinden şüphelenildiğinde ürünün adı ve miktarıyla bir çocuk doktoruna veya acil servise başvurulur. Ayrıntılı ürün formları D vitamini ilaçları ve takviyeleri, fazlalık belirtileri D vitamini fazlalığı sayfasındadır.

Güneş ve bebek: resmî mesajlar farklı mı?

Sağlık Bakanlığı rehberinin temel mesajlarında bütün gebelerin ve bebeklerin günde 10–15 dakika, öğle saatleri dışında güneşe çıkarılmasının teşvik edilmesi yer alır; camdan geçen ışığın D vitamini sentezine yararı olmadığı da eklenir. ^[2] AAP ise NIH’in aktardığına göre 6 aydan küçük bebeklerin doğrudan güneşten uzak tutulmasını, koruyucu giysi ve şapka giydirilmesini, kaçınılamayan durumlarda küçük açık alanlara güneş koruyucu sürülmesini önerir. ^[6] İki kurumun mesajı aynı değildir; bu sayfa yalnızca iki resmî metni aktarır, kendi güneş süresi önerisini vermez.

Bir yaşından sonra ne olur?

Bakanlık rehberi, bir yaşından sonraki dönem için ihtiyacın günde 600 ünite olarak belirlendiğini ve bunun besinlerle ve/veya ağızdan D vitamini desteğiyle sağlanabileceğini söyler. Ek gıdaya geçişle kalsiyumdan zengin süt ürünlerinin teşvik edilmesi de temel mesajlar arasındadır. ^[2] Bu bir resmî referanstır; bir çocuktaki uygulama için çocuk doktorunun önerisi esastır. Besinlerdeki D vitamini kaynakları D vitamini içeren besinler sayfasında ele alınır.

Ayrıntılı rehberFazlalık ve toksisite: belirtiler, üst sınır ve uyarı işaretleri→ Ayrıntılı rehberD vitamini formları: damla, ampul ve etiket okuma→ Ayrıntılı rehberEksiklik belirtileri ve test sonuçlarını anlama→

Ana rehber: D vitamini nedir? Bu sayfa tıbbi tavsiye ya da kişisel doz önerisi değildir.