B12 Eksikliği Belirtileri

B12 vitamininin görevleri kırmızı kan hücresi oluşumu, DNA sentezi ve sinir sisteminin işlevidir; eksiklikte belirtiler de bu üç alanda toplanır.

B12 eksikliğinde hangi belirtiler görülür?

Kan ve genel belirtiler

Klasik bulgu, büyük ve olgunlaşmamış kırmızı kan hücreleriyle seyreden megaloblastik anemidir. NIH; kansızlığın yanı sıra beyaz küre ve trombosit düşüklüğü, dil yangısı (glossit), yorgunluk, çarpıntı, solukluk, kilo kaybı ve infertilite gibi bulguları sayar. Türk Hematoloji Derneği kılavuzu solukluk, hafif sarılık, hızlı nefes alma ve kalp hızında artışı anemi bulguları olarak, dilde papillaların kaybolup düz, parlak kırmızı bir görünüm almasını ise tipik dil bulgusu olarak aktarır. ^{[1] [2]}

Sinir sistemi belirtileri

Açıklanamayan parestezi (karıncalanma), kol ve bacaklarda hissizlik ve dengesiz yürüme dikkat çeken bulgulardır. Omuriliğin arka-yan sütunları tutulduğunda alt ekstremitede titreşim ve pozisyon hissi kaybolabilir. NIH, bu sinir belirtilerinin kansızlık olmadan da ortaya çıkabildiğini; kılavuz ise nörolojik ve psikiyatrik bulguların hematolojik bulgulardan önce de görülebileceğini vurgular. ^{[1] [2]}

Ruhsal ve bilişsel belirtiler

Yaşlılarda açıklanamayan ruhsal bozukluk ya da demans benzeri tablolar eksiklik açısından araştırma nedeni sayılır. Bazı çalışmalar B12 eksikliğiyle depresyon arasında ilişki bulmuştur; bu ilişki “B12 depresyona neden olur” ya da “takviye depresyonu tedavi eder” anlamına gelmez. ^{[1] [2]}

Bebek ve çocuklarda

Süt çocuklarında büyüme geriliği, kazanılmış motor becerilerde gerileme, titreme, iştahsızlık ve ilgisizlik görülebilir. NIH, eksikliği saptanmayan ve tedavi edilmeyen bebeklerde sinir hasarı, gelişme geriliği ve kansızlık olabileceğini bildirir. ^{[1] [2]}

Belirtiler neden yıllar sonra çıkar?

Vücuttaki B12 deposu yaklaşık 1–5 mg’dır; bu, günlük alımın yaklaşık 1.000–2.000 katıdır. Alım ya da emilim bozulduğunda belirtiler bu yüzden birkaç yıl sonra ortaya çıkabilir. Belirtisiz olmak, düzeyin yeterli olduğunu göstermez; benzer biçimde, hafif düşük bir değer olan herkeste belirti beklenmez. ^[1]

B12 eksikliği kalıcı hasar bırakır mı?

Sinir belirtileri tedavi edilmezse kalıcı olabilir; NIH, bu nedenle erken tanı ve müdahalenin kalıcı hasarı önlemek açısından önemli olduğunu belirtir. Türk Hematoloji Derneği kılavuzu ise tedaviye yanıt sürelerini sıralarken kansızlık bulgularının haftalar içinde düzeldiğini, sinir bulgularının düzelmesinin “değişken” olduğunu söyler. ^{[1] [2]}

İngiltere Hematoloji Derneği (BSH) kılavuzuna göre, eksiklik tanımını belirleyen “altın standart” bir test yoktur; klinik tablo en önemli etkendir. Test sonucu ile güçlü klinik bulgular arasında uyumsuzluk varsa, sinir hasarını önlemek için tedavi geciktirilmemelidir. ^[3]

Bunun yanında, her düşük sonucun belirtiyi açıklayıp tedaviyle düzelteceği varsayılmamalıdır. İngiltere’de 75 yaş ve üzeri, serum B12’si orta düzeyde düşük (107–210 pmol/L) olan, kansızlığı ve belirgin bilişsel bozukluğu bulunmayan 201 kişiyle yapılan plasebo kontrollü çift kör çalışmada, 12 ay boyunca günde 1 mg oral B12 kan düzeyini belirgin biçimde yükseltti, ancak sinir iletimi ve bilişsel işlevde plaseboya göre anlamlı fark yaratmadı. Bu sonuç belirti veren ya da kansızlıkla seyreden eksiklik için geçerli değildir. ^[8]

Kan sayımı normalse eksiklik dışlanır mı?

Hayır. Kılavuza göre anemiye eşlik eden makrositoz (büyük kırmızı hücreler) B12 eksikliğini düşündürür, ancak tam kan sayımı tek başına tanısal sayılmaz. Demir eksikliği anemisi, talasemi taşıyıcılığı ya da inflamatuvar hastalıklar birlikteyse hücre boyutu normal, hatta küçük bile olabilir; ağır eksiklikte beyaz küre ve trombosit sayısı da düşebilir. Yani “hemogramım temiz” demek B12 eksikliğini dışlamaz. ^[2]

Folik asit B12 eksikliğini maskeler mi?

Folik asit (folat) megaloblastik anemiyi düzeltebilir, fakat B12 eksikliğine bağlı sinir hasarını düzeltmez. NIH, yüksek folat alımının B12 eksikliğini sinir sonuçları kalıcı hale gelene kadar örtebileceği kaygısının geçmişte öne sürüldüğünü, bu konuda sorular sürdüğünü ve kaygının artık daha çok yüksek miktarda folatın B12 eksikliğine bağlı kansızlık ve bilişsel belirtileri tetiklemesi ya da kötüleştirmesi üzerine yoğunlaştığını belirtir. Türk Hematoloji Derneği kılavuzu da B12 eksikliği olan kişide tek başına folik asit verilmesinin sinir bulgularını ağırlaştırabileceğini bildirir. ^{[2] [4]}

Bu nedenle kansızlık düşünülen bir kişide yalnız folik asit ya da “kan yapıcı” karışımlarla kendi kendine tedaviye başlamak yerine, B12 durumunun da ölçülmesi güvenlidir. Bu bir doz ya da ürün önerisi değildir.

B12 eksikliğinin nedenleri nelerdir?

Eksiklik çoğunlukla beslenmeden çok emilim kaynaklıdır. Kılavuz ve NIH’nin saydığı başlıca nedenler şunlardır: ^{[1] [2]}

Metformin çalışmasında (Diyabet Önleme Programı) 5. yılda düşük B12 yüzde 4,3 ve plasebo grubunda yüzde 2,3 bulundu; her ek yıl metformin kullanımı eksiklik riskini artırdı ve düşük B12’si olan metformin kullanıcılarında nöropati daha sıktı. PPI ve H2 blokerlerini en az iki yıl kullananlarda eksiklik tanısı OR 1,65 ve 1,25 ile ilişkili bulundu; bu ilişki bir neden-sonuç kanıtı değildir. ^{[6] [7]}

Kimlerde test düşünülür?

Kılavuza göre belirtisi olsun ya da olmasın şu gruplarda B12 durumunun araştırılması düşünülür: beslenmesi kötü olan ve sinir-ruh belirtileri bulunan yaşlılar, uzun süredir vejetaryen beslenenler, mide ya da ince bağırsak ameliyatı geçirenler, inflamatuvar bağırsak hastalığı olanlar ve uzun süredir H2 blokeri ya da PPI kullananlar. Vejetaryenlerdeki 40 çalışmayı inceleyen bir derleme de eksikliğin bu grupta sık olduğunu (veganlarda daha sık) bildirip vejetaryenlerin B12 eksikliği açısından taranmasını önerir. ^{[2] [5]}

Temel test serum B12’dir; sonucun gri bölgede olduğu durumlarda MMA ve homosistein gibi ek testler kullanılır. Bu testler ve değerlerin yorumu ayrı sayfada ele alınıyor.

Ne zaman sağlık profesyoneline başvurulmalı?

El ve ayaklarda sürekli uyuşma ve karıncalanma, denge bozukluğu, unutkanlık ya da ruh hali değişikliği, solukluk ve çabuk yorulma ile gebelikte ya da bebekte beslenme ve gelişme sorunu varsa değerlendirme ertelenmemelidir. Değerlendirmede metformin, mide asidini baskılayan ilaçlar ya da hayvansal gıda içermeyen bir beslenme düzeni gibi risk etkenlerinin de belirtilmesi işe yarar. Ağır eksiklikte tedavinin ilk 48 saatinde ağır potasyum düşüklüğü bildirildiğinden, tedavi hekim izlemiyle başlatılır. ^[2]

Bu sayfa tanı koymaz ve kişisel doz ya da tedavi şeması vermez. Besin kaynakları ve takviye kanıtı için ilgili sayfalara bakabilirsiniz.