Bir Araştırma Nasıl Okunur? Kavramlar ve Kontrol Listesi

Randomize kontrollü çalışma ile gözlemsel çalışma arasındaki fark nedir?

Randomize kontrollü çalışmada (RCT) katılımcılar rastgele gruplara ayrılır. Cochrane Handbook’un risk-of-bias bölümü, tahsis dizisinin gizliliğini randomizasyonun vazgeçilmez parçası olarak tanımlar: amaç, çalışma personelinin ve katılımcıların atamadan önce diziyi bilmesini ve atamayı yönlendirmesini önlemektir. ^[1] Aynı bölümdeki RoB 2 aracı, yanlılık riskini randomizasyon süreci, amaçlanan müdahaleden sapmalar, eksik sonuç verisi, sonucun ölçümü ve bildirilen sonucun seçimi alanlarında değerlendirir. ^[1] RCT’lerin raporlanması için CONSORT 2010 bildirisi kullanılır. ^[2]

Gözlemsel çalışmada araştırmacı kimin neyi kullanacağını belirlemez; gruplar baştan farklı olabilir. Bu yüzden bir ilişki bulunması nedensellik göstermez. Sitedeki bir örnek: düşük B12 ile zayıf biliş arasında gözlemsel ilişki vardır, ancak 1–2 yıllık denemelerde B12 takviyesi bilişsel işlevi iyileştirmemiştir (B12 vitamini rehberi). Gözlemsel çalışmaların raporlanması için STROBE gibi ayrı kılavuzlar vardır; EQUATOR Network bir raporlama kılavuzunu “belirli bir araştırma türünü raporlamada yazarlara yol gösteren, açık yöntemle geliştirilmiş kontrol listesi, akış şeması veya yapılandırılmış metin” olarak tanımlar. ^[3]

Oxford CEBM 2011 tablosunda “Bu müdahale yardımcı oluyor mu?” sorusu için randomize çalışmaların sistematik derlemesi düzey 1, tek randomize çalışma ya da çarpıcı etkili gözlemsel çalışma düzey 2, randomize olmayan kontrollü kohort düzey 3, olgu serileri ve olgu-kontrol çalışmaları düzey 4’tür. ^[4] Sitedeki harflerle ilişkisi Kanıt seviyeleri sayfasında anlatılır.

Göreli risk ile mutlak risk neden ayrı okunur?

Risk oranı (RR) ve odds oranı (OR) göreli ölçülerdir; risk farkı ve tedavi edilmesi gereken kişi sayısı (NNT) mutlak ölçülerdir. Cochrane Handbook, göreli etkiler alt gruplar arasında benzer olsa bile mutlak etkilerin başlangıç riskine göre değişeceğini belirtir. ^[6] NNT, bir kişide ek bir olayın görülmesi ya da önlenmesi için karşılaştırıcı yerine deneysel müdahaleyi alması gereken beklenen kişi sayısıdır. ^[6]

Gigerenzer ve arkadaşları aradaki farkı şöyle gösterir: mamografi taramasının meme kanserinden ölüm riskini %25 azalttığı ifadesi, gerçekte 1.000 kadından birinin hastalıktan daha az ölmesi demektir. ^[5] Varsayımsal bir örnek aynı hesabı gösterir: bir olay 1.000 kişide 4’ten 3’e inerse göreli risk azalması %25, mutlak azalma 1.000 kişide 1’dir. Başlık yalnız “%25 azalma” diyorsa, olayın ne kadar yaygın olduğu belirsiz kalır.

Güven aralığı ne söyler?

Güven aralığı, özet tahminin kesinliğini (belirsizliğini) gösterir; p değeri ise sıfır hipotezine karşı kanıtın gücünü. ^[7] Oran ölçülerinde “etki yok” değeri 1’dir, fark ölçülerinde 0’dır; aralığın bu değeri kapsayıp kapsamadığı ve aralığın genişliği birlikte okunur. Örnekler:

• Cochrane’in sponsorluk incelemesinde olumlu etkililik sonucu için RR 1,27’nin (%95 GA 1,17–1,37) aralığı tümüyle 1’in üstündedir; zarar sonuçları için RR 1,37’nin (%95 GA 0,64–2,93) aralığı 1’i kapsar ve çok geniştir. ^[11]
• Homosistein düşürücü B vitaminlerinde inme için RR 0,90’ın (%95 GA 0,82–0,99) aralığı 1’in hemen altında biter; etki küçük ve sınıra yakındır. ^[10]

p değeri ne anlama gelir?

ASA bildirisinin ilkelerine göre p değeri, verilerin belirli bir istatistiksel modelle ne kadar uyumsuz olduğunu gösterebilir; incelenen hipotezin doğru olma olasılığını ya da verilerin yalnızca rastlantıyla oluşma olasılığını ölçmez; bilimsel sonuçlar ve kararlar yalnızca p değerinin belirli bir eşiği geçip geçmediğine dayandırılmamalıdır. ^[8] Cochrane Handbook da 0,05 eşiğinin “keyfî” olduğunu, “istatistiksel olarak anlamlı” ya da “anlamsız” demek yerine kesin p değerinin güven aralığıyla birlikte verilmesini önerir. ^[6]

Vekil sonlanım nedir?

Vekil (surrogat) sonlanım, asıl ilgilenilen sağlık sonucunun (kalp krizi, ölüm, kırık) yerine ölçülen laboratuvar ya da görüntüleme göstergesidir: kolesterol, HbA1c, kandaki vitamin düzeyi, NAD+ gibi. Cochrane Handbook, hasta açısından önemli sonuç verisi yokken vekil sonuçlara dayanmanın kanıt kesinliğini düşüren bir dolaylılık nedeni olduğunu belirtir. ^[9]

Örnek: homosistein düzeyini düşürmek için B6, B9 veya B12 takviyesi veren 15 RCT’yi (71.422 katılımcı) kapsayan Cochrane incelemesinde miyokard enfarktüsü için RR 1,02 (%95 GA 0,95–1,10; 12 çalışma) ve her nedenle ölüm için RR 1,01 (%95 GA 0,96–1,06; 11 çalışma) bulundu; inmede ise RR 0,90 (%95 GA 0,82–0,99; 10 çalışma, 44.224 kişi) görüldü. ^[10] Bir göstergenin değişmesi bu yüzden sağlık sonucunun değiştiği anlamına gelmez; sitede de bir biyobelirteç iddiası, sağlık sonucundan ayrı bir satırda ve ayrı bir derecede gösterilir (örneğin NMN rehberinde NAD+ kan düzeyi).

Finansman ve çıkar çatışması neden önemlidir?

Cochrane incelemesine göre sponsoru sektör olan ilaç ve cihaz çalışmalarında olumlu etkililik sonucu daha sık görülür (RR 1,27; 25 makale; orta kesinlik). ^[11] Okurken çalışmanın finansman ve çıkar çatışması beyanı, yazarların bağlı olduğu kurumlar ve ürünü sağlayanın kim olduğu incelenir; bu bilgiler özette bulunmaz, tam metinde “Funding” ve “Conflict of interest” bölümlerinde yer alır. Üretici bağlantısı sitedeki rehberlerde ilgili satırda belirtilir.

Preprint nedir?

Preprint, hakem değerlendirmesiyle henüz onaylanmamış, herkese açık bir bilimsel makale taslağıdır. ^[12] Yazarlar çoğu zaman hakemlerin itirazlarını gidermek için ek deney ya da analiz yapar, bu nedenle yayımlanan sürüm taslaktan farklı olabilir. ^[12] PubMed yayın türleri arasında “Preprint” de vardır. ^[13]

Bir PubMed özeti nasıl okunur?

Cochrane özetleri Background, Objectives, Search methods, Selection criteria, Data collection and analysis, Main results ve Authors’ conclusions başlıklarıyla yapılandırılmıştır; Lundh incelemesinin özeti bu yapıyı gösterir. ^[11] Özet okunurken sırasıyla şunlara bakılır:

1. Yayın türü. PubMed kaydı “Randomized Controlled Trial”, “Meta-Analysis”, “Systematic Review”, “Editorial”, “Comment” gibi yayın türlerini listeler; bir yorum ya da editoryal, çalışma değildir. ^[13]
2. Kimler incelendi. Kişi sayısı, yaş, hastalık durumu, ülke ve dışlama ölçütleri. Bir sonuç yalnızca incelenen gruba aittir.
3. Neyle kıyaslandı. Plasebo mu, başka bir ilaç mı, hiçbir şey mi.
4. Birincil sonlanım ne. Gerçek sağlık sonucu mu, vekil gösterge mi.
5. Sayılar. Mutlak değerler, güven aralığı ve kaç çalışmanın ya da kişinin analizde yer aldığı. Özetin sonuç cümlesindeki “anlamlı” sözcüğü ile güven aralığı birbirini tutmayabilir; aralığın boş değeri kapsayıp kapsamadığı ayrıca okunur.
6. Kayıt satırları. “Erratum in” ve “Retraction in” satırları düzeltme ya da geri çekmeyi, “Expression of concern” ise yayıncının çekince bildirdiğini gösterir; bu satırlar sonuçlar kullanılmadan önce okunur. ^[13]

Cochrane düz dilli özetleri nasıl okunur?

Cochrane, her incelemeye düz dilli bir özet (PLS) ekler ve bu özetler için biçim standartları (PLEACS) vardır. Mart 2013–Ocak 2015 arasında yayımlanan 1.738 özetin incelendiği bir çalışmada, ölçülen PLEACS maddelerinin tümüne tam uyan tek bir özet bulunmadı. ^[14] Düz dilli özet bu yüzden tek başına okunmaz; ayrıntılı ‘Summary of findings’ tablosu da okunur. Bu tablolar sonuç başına GRADE kesinliğini (yüksek, orta, düşük, çok düşük) verir. ^[9] Sonuç cümlesi ile tablo birbirinden farklı bir resim verebilir: homosistein incelemesinin ana mesajı “kalp krizi ve ölümde fark yok” olsa da aynı incelemede inme için RR 0,90 bildirilmiştir. ^[10]

Hızlı kontrol listesi

• Çalışma türü: RCT, gözlemsel, meta-analiz, derleme ya da yorum.
• Katılımcılar: kimler, kaç kişi, hangi grup dışarıda.
• Kıyas: plasebo, aktif ilaç ya da müdahalesiz grup.
• Sonuç: gerçek sağlık sonucu mu, vekil gösterge mi.
• Büyüklük: mutlak fark ve güven aralığı; yalnız göreli azalma değil.
• Finansman: sponsor, yazar bağlantıları, ürünü sağlayan.
• Durum: yayımlanmış mı, preprint mi; düzeltme ya da geri çekme var mı.

Bu sayfa kişisel bir tıbbi değerlendirme yerine geçmez; bireysel kararlar için çalışma sonuçları hekimle birlikte değerlendirilir.