A Vitamini Eksikliği

Kısa cevap

A vitamini eksikliğinin ilk belirtisi gece körlüğüdür; sürerse kseroftalmi, yani kornea ve konjonktiva tutulumu ve sonunda kalıcı körlük gelişebilir. Eksiklik ABD’de nadirdir, birçok gelişmekte olan ülkede hâlâ yaygındır; kan düzeyi tek başına tanı koymaz. ^[1] Bu sayfa kişisel doz önermez.

A vitamini eksikliği nasıl gelişir?

Vücutta A vitamininin çoğu karaciğerde depolanır; bu yüzden eksiklik, düşük alımın veya emilim bozukluğunun uzun süre sürüp depoların tükenmesinden sonra ortaya çıkar. NIH, kseroftalminin kanda retinol uzun süre düşük kaldıktan ve gözün A vitamini rezervleri tükendikten sonra geliştiğini bildirir. ^[1] NIH’e göre dünyada eksiklik hâlâ yaygın olan birçok ülkede nedeni, yoksulluk veya geleneksel beslenme düzeni nedeniyle hayvansal kaynaklı hazır A vitamini ile provitamin A içeren besinlere sınırlı erişimdir. ^[1]

Belirtileri nelerdir?

Gözde: gece körlüğü ve kseroftalmi

NIH, eksikliğin en sık klinik bulgusunun kseroftalmi olduğunu bildirir. İlk belirti, retinadaki rodopsin azaldığı için düşük ışıkta veya karanlıkta görememe olan gece körlüğüdür; kseroftalmi korneayı da etkiler ve sonunda kalıcı körlüğe yol açabilir. Eksiklik, çocuklarda önlenebilir körlüğün önde gelen nedenlerinden biridir. ^[1] Cochrane 2022 derlemesinde gece körlüğü ve Bitot lekesi, A vitamini takviyesiyle sıklığı azalan sonuçlar arasındaydı (gece körlüğü RR 0,32, Bitot lekesi RR 0,42; orta kesinlik; çocuklar). ^[3]

Gece görmenin zorlaşması tek başına A vitamini eksikliği anlamına gelmez; nedeni göz muayenesiyle ayrılır. Ayrıca bir olgu sunumunda (erken 40’lı yaşlarda bir kadın) biliyopankreatik diversiyon ve duodenal switch ameliyatından 8 yıl sonra ani görme kaybı, Bitot lekeleri ve ilerleyici keratomalazi saptandı; A, D, E ve K1 vitamini eksiklikleri bulundu ve bunlar bariatrik takip ile vitamin takviyesine uyumsuzluğa bağlandı. Yazarlar, eksikliğin ameliyattan yıllar sonra ortaya çıkabildiğini bildirir; tek bir olgudur ve yaygınlık hakkında bilgi vermez. ^[6]

Enfeksiyonlar, solunum ve kansızlık

Kronik eksiklik, akciğer gelişiminin bozulması, solunum yolu hastalıkları (pnömoni gibi), kansızlık ve ölüm riskinin artışıyla ilişkilendirilmiştir; enfeksiyonların ağırlığı ve ölüm riski, özellikle kızamık ve ishalde artar. ^[1] NIH’in aktardığı 2013 verilerine göre düşük ve orta gelirli ülkelerde eksikliğe bağlı olarak 94.500 çocuk ishalden ve 11.200 çocuk kızamıktan öldü; eksikliğe bağlı ölümlerin %95’inden fazlası Sahra altı Afrika ve Asya’da görüldü. ^[1] Bu rakamlar çocuk ölümlerine ait küresel tahminlerdir; Türkiye’deki sağlıklı yetişkin için çıkarım yapılamaz.

Kimlerde eksiklik riski yüksektir?

NIH’in saydığı gruplar şunlardır:

• Erken doğan bebekler: Karaciğer depoları doğumda düşüktür ve plazma retinol düzeyleri ilk yıl boyunca düşük kalabilir; eksikliği olanlarda göz ve kronik akciğer hastalığı riski daha yüksektir. Yüksek gelirli ülkelerde bebeklerde klinik eksiklik nadirdir ve yalnız emilim bozukluğu olanlarda görülür. ^[1]
• Düşük ve orta gelirli ülkelerde bebekler, çocuklar, gebe ve emziren kişiler: DSÖ’ye göre yaklaşık 190 milyon okul öncesi çocuk (bu yaş grubunun üçte biri) eksikliğe sahiptir; eksiklik olan kişilerde anne sütündeki A vitamini yalnız emzirilen bebeğin depolarını yeterince korumayabilir. ^[1]
• Kistik fibrozisi olanlar: %90’a varan oranda pankreas yetmezliği yağ emilimini bozar. Avustralya ve Hollanda’daki çalışmalarda kistik fibrozisli çocuk ve ergenlerin %2–13’ünde eksiklik saptanmıştır; standart bakım (ABD ve Avustralya) ömür boyu A vitamini, diğer yağda çözünen vitaminler ve pankreas enzimlerini içerir. ^[1]
• Sindirim sistemi hastalıkları: Crohn hastalığı ve ülseratif kolitli çocukların yaklaşık dörtte birinde eksiklik vardır; yeni tanı çölyak hastalarında da görülebilir ve glutensiz diyet eksikliği her zaman gidermez. Takviyenin bu hastalıklarda faydasını gösteren ve göstermeyen çalışmalar bulunur. ^[1]
• Orlistat kullananlar: Yağ emilimini azaltan bu ilaç A vitamini ve beta-karoten emilimini azaltarak bazı hastalarda düşük kan düzeyine yol açabilir. ^[1]

Emilimi azaltan bariatrik ameliyatlardan sonra da eksiklik bildirilmiştir (yukarıdaki olgu sunumu).

Eksiklik tedavisi hekim yönetimindedir: yağda çözünen A vitamini birikir ve yüksek miktarlar gebelikte doğumsal kusurlara ve kronik toksisiteye yol açabilir. ^[1]

Ayrıntılı rehberA vitamini nedir? Gebelik, üst sınır ve fazlalık→

Serum retinol eşikleri ne söyler?

NIH, klinik uygulamada plazma retinolün önemli eksikliği belgelemek için kullanılabildiğini bildirir: 20 µg/dL (0,70 µmol/L) veya altı sıklıkla orta düzey eksikliği, 10 µg/dL (0,35 µmol/L) veya altı ağır eksikliği gösterir. Aynı kaynak, bu düzeylerin her zaman güvenilir bir durum göstergesi olmadığını da belirtir: karaciğer ve diğer depolar neredeyse tükenene kadar düşmez ve akut veya kronik enfeksiyonlar serum retinolü azaltabilir. ^[1]

DSÖ’nün 2011 belgesi aynı 0,70 µmol/L eşiğini toplum düzeyinde kullanır: 6–71 aylık çocuklarda serum retinolü 0,70 µmol/L veya altında olanların oranı %2–9 ise hafif, %10–19 ise orta, %20 veya üzeri ise ciddi halk sağlığı sorunu sayılır (bu eşikler 6 aydan küçük bebeklerde geçerli değildir). Belge ayrıca klinik bulgu vermeyen enfeksiyonların serum retinolü yüzde 25’e kadar düşürebileceğini, çinko eksikliğinin ve protein-enerji yetersiz beslenmesinin de retinol bağlayıcı protein yapımını azaltarak serum retinolü düşürebileceğini belirtir. ^[2] Yani eşik, bireysel bir tanı kuralı değil, popülasyonlar için bir göstergedir; tek bir düşük sonuç belirti, öykü ve enfeksiyon durumuyla birlikte yorumlanır.

Türkiye’de durum nedir?

Aşağıdaki iki çalışma yerel ve çocuklara aittir.

• İzmir, 6–59 ay (Kurugöl ve ark., Paediatr Perinat Epidemiol 2000): Küme örneklemeyle seçilen 160 sağlıklı çocukta HPLC ile ölçülen serum retinol 9,8–59,2 µg/dL (ortalama 29,3 ± 9,5) arasındaydı; düzey çocukların %15,6’sında normal aralığın alt sınırının altındaydı. Bodur çocuklarda eksik ve sınırda düzeyler %16 ve %42 bulundu; düşük serum retinol ile bodurluk arasındaki ilişki anlamlıydı (P < 0,05). Yazarlar klinik bulguların nadir olduğunu, ancak İzmir’de subklinik eksikliğin bir halk sağlığı sorunu olduğunu bildirdi. ^[4]
• Ege Üniversitesi, hastanede yatan çocuklar (Tosyali ve ark., 2025): 2017–2020’de genel pediatri servisinde yatan 2 ay–18 yaş arasında, A vitamini düzeyi ölçülmüş 360 çocuğun retrospektif incelemesidir. Düzey, çalışmanın kendi eşiği olan 316 µg/L’nin altında olanlar 89 çocuktu (%24,7); bunların 62’si (%69,6) sınırda aralıktaydı ve 27’sinde (%30,4) düzey 200 µg/L’nin altındaydı. Çocukların 98’inde (%27,2) malnütrisyon vardı. ^[5]

İki çalışma da yalnız çocuklara aittir. İzmir çalışması tek bir ilde ve eski bir ölçümle yapılmıştır; ikincisi hastane örneğidir ve genel çocuk nüfusunu temsil etmez. Bu bulgular yetişkinlere veya Türkiye geneline taşınamaz. Tosyali çalışmasının “düşük” eşiği (316 µg/L, yani 31,6 µg/dL) DSÖ’nün 0,70 µmol/L (yaklaşık 20 µg/dL = 200 µg/L) eşiğinden yüksektir; DSÖ eşiğine yakın olan grup, düzeyi 200 µg/L’nin altında bulunan 27 çocuktur (360 çocuğun yaklaşık %7,5’i); Kurugöl çalışmasının özeti ise “normal aralığın alt sınırı” der. Bu yüzden yüzdeler birbiriyle ve DSÖ sınıflamasıyla doğrudan karşılaştırılamaz.

Ne zaman hekime başvurulmalıdır?

Gece görme güçlüğü, göz kuruluğu veya görme kaybı olan, yağ emilimini bozan bir hastalığı ya da emilimi azaltan bir ameliyatı bulunan veya tekrarlayan enfeksiyon yaşayan kişilerde değerlendirme göz hekimi ve ilgili uzmanlıkla yapılır. Tedavi rejimini (miktar, süre, yol) hekim belirler; bu sayfa bir tedavi şeması vermez. Gebelikte veya gebelik planlanırken ek A vitamini takviyesinin hazır A vitamini içeriği, doktor veya eczacıyla birlikte değerlendirilir.

Ayrıntılı rehberA vitamini faydaları: eksiklikte ve sağlıklı kişide kanıt→ Ayrıntılı rehberA vitamini hangi besinlerde var?→